Vasiṣṭha Saṃhitā · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीगायत्रीकवचम्

Gayatri Kavacham (Vasishtha Samhita) — The armour of Gāyatrī, taught by Brahmā
Author Brahma (as spoken to Yajnavalkya) Verses 55, anuṣṭubh metre Pāṭha Vasiṣṭha Saṃhitā, as given in the Mantra Mahārṇava

A kavaca is a spoken armour: each verse names a power to stand guard over some side or part of the body. Here the guards are Gāyatrī and her forms in the ten directions, and then the words of the Gayatri Mantra itself, one syllable for each limb, from the feet up to the crown. The closing verses say how to recite it, how to wear it written on birch bark, and what it gives. See also Kavach.

अथ गायत्रीकवचप्रारंभःThe beginning of the Gāyatrī kavaca

Verse o1

१I

याज्ञवल्क्य उवाच — याज्ञवल्क्य ने कहा Yājñavalkya said

स्वामिन् सर्वजगन्नाथ संशयोऽस्ति महान्मम ॥
चतुःषष्टिकलानां च पातकानां च तद्वद ॥ १ ॥

svāmin sarvajagannātha saṃśayo'sti mahānmama
catuḥṣaṣṭikalānāṃ ca pātakānāṃ ca tadvada

स्वामिन्सर्व-जगत्-नाथसंशयः अस्तिमहान् ममचतुःषष्टि-कलानाम् चपातकानाम् चतत् वद
हिन्दी अर्थ

हे स्वामी, सब जगत् के नाथ, मुझे एक बड़ा संशय है। चौंसठ कलाओं और पापों के विषय में बताइए।

English sense

Master, lord of all the worlds, I have a great doubt. Tell me about the sixty-four arts and about the sins.

पदार्थ · word by word
स्वामिन्
O masterहे स्वामी
सर्व-जगत्-नाथ
lord of all the worldsसब जगत् के नाथ
संशयः अस्ति
there is a doubtसंशय है
महान् मम
great, of mineमेरा बड़ा
चतुःषष्टि-कलानाम् च
of the sixty-four artsचौंसठ कलाओं का
पातकानाम् च
and of the sinsऔर पापों का
तत् वद
tell thatवह कहिए

Verse o2

२II

मुच्यते केन पुण्येन ब्रह्मरूपं कथं भवेत् ॥
देहश्च देवतारूपो मंत्ररूपो विशेषतः ॥ २ ॥

mucyate kena puṇyena brahmarūpaṃ kathaṃ bhavet
dehaśca devatārūpo maṃtrarūpo viśeṣataḥ

मुच्यतेकेन पुण्येनब्रह्म-रूपम्कथम् भवेत्देहः चदेवता-रूपःमंत्र-रूपःविशेषतः
हिन्दी अर्थ

किस पुण्य से मनुष्य मुक्त होता है? ब्रह्मरूप कैसे होता है? देह देवता-रूप कैसे होती है, और विशेष रूप से मन्त्र-रूप कैसे?

English sense

By what merit is a person freed? How does one come to have the form of Brahman? How does the body take the form of the deity, and above all the form of the mantra?

पदार्थ · word by word
मुच्यते
one is freedमुक्त होता है
केन पुण्येन
by what meritकिस पुण्य से
ब्रह्म-रूपम्
the form of Brahmanब्रह्मरूप
कथम् भवेत्
how does it come aboutकैसे होता है
देहः च
and the bodyऔर देह
देवता-रूपः
of the form of the deityदेवता-रूप
मंत्र-रूपः
of the form of the mantraमन्त्र-रूप
विशेषतः
especiallyविशेष रूप से

Verse o3

३III

क्रमतः श्रोतुमिच्छामि कवचं विधिपूर्वकम् ॥

kramataḥ śrotumicchāmi kavacaṃ vidhipūrvakam

क्रमतःश्रोतुम् इच्छामिकवचम्विधि-पूर्वकम्
हिन्दी अर्थ

मैं क्रम से, विधि के साथ, कवच सुनना चाहता हूँ।

English sense

I wish to hear the armour in due order, with its rule.

पदार्थ · word by word
क्रमतः
in due orderक्रम से
श्रोतुम् इच्छामि
I wish to hearमैं सुनना चाहता हूँ
कवचम्
the armourकवच
विधि-पूर्वकम्
with its ruleविधि के साथ

Verse o4

४IV

ब्रह्मोवाच — ब्रह्मा ने कहा Brahmā said

वर्णास्त्रां कुंडिकाहस्तां शुद्धनिर्मलज्योतिषम् ॥
सर्वतत्त्वमयीं वन्दे गायत्रीं वेदमातरम् ॥ १ ॥

varṇāstrāṃ kuṃḍikāhastāṃ śuddhanirmalajyotiṣam
sarvatattvamayīṃ vande gāyatrīṃ vedamātaram

वर्ण-अस्त्राम्कुंडिका-हस्ताम्शुद्ध-निर्मल-ज्योतिषम्सर्व-तत्त्व-मयीम्वन्देगायत्रीम्वेद-मातरम्
हिन्दी अर्थ

मैं वेदमाता गायत्री को प्रणाम करता हूँ। वर्ण ही उनके अस्त्र हैं, हाथ में कमण्डलु है, उनकी ज्योति शुद्ध और निर्मल है, और वे सब तत्त्वों से बनी हैं।

English sense

I bow to Gāyatrī, mother of the Vedas. Her weapons are the letters, she holds a water-pot in her hand, her light is pure and stainless, and she is made of all the principles.

पदार्थ · word by word
वर्ण-अस्त्राम्
whose weapons are the lettersवर्ण ही जिनके अस्त्र हैं
कुंडिका-हस्ताम्
water-pot in handहाथ में कमण्डलु लिये
शुद्ध-निर्मल-ज्योतिषम्
of pure, stainless lightशुद्ध निर्मल ज्योति वाली
सर्व-तत्त्व-मयीम्
made of all the principlesसर्व-तत्त्व-मयी
वन्दे
I saluteमैं वन्दना करता हूँ
गायत्रीम्
Gāyatrīगायत्री की
वेद-मातरम्
mother of the Vedasवेदमाता

अथ ध्यानम्The meditation

Verse dh1

१I

मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायैर्मुखैस्त्रीक्षणैर्युक्तामिन्दुनिबद्धरत्नमुकुटां तत्त्वार्थवर्णात्मिकाम् ॥
गायत्रीं वरदाभयांकुशकशां शुभ्रं कपालं गुणं शंखं चक्रमथारविंदयुगलं हस्तैर्वहंतीं भजे ॥ १ ॥

muktāvidrumahemanīladhavalacchāyairmukhaistrīkṣaṇairyuktāmindunibaddharatnamukuṭāṃ tattvārthavarṇātmikām
gāyatrīṃ varadābhayāṃkuśakaśāṃ śubhraṃ kapālaṃ guṇaṃ śaṃkhaṃ cakramathāraviṃdayugalaṃ hastairvahaṃtīṃ bhaje

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 1

१I

ॐ गायत्री पूर्वतः पातु सावित्री पातु दक्षिणे ॥
ब्रह्मविद्या च मे पश्चादुत्तरे मां सरस्वती ॥ १ ॥

oṃ gāyatrī pūrvataḥ pātu sāvitrī pātu dakṣiṇe
brahmavidyā ca me paścāduttare māṃ sarasvatī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 2

२II

पावकीं मे दिशं रक्षेत्पावकोज्ज्वलशालिनी ॥
यातुधानीं दिशं रक्षेद्यातुधानगणार्दिनी ॥ २ ॥

pāvakīṃ me diśaṃ rakṣetpāvakojjvalaśālinī
yātudhānīṃ diśaṃ rakṣedyātudhānagaṇārdinī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 3

३III

पावमानीं दिशं रक्षेत्पवमानविलासिनी ॥
दिशं रौद्रीमवतु मे रुद्राणी रुद्ररूपिणी ॥ ३ ॥

pāvamānīṃ diśaṃ rakṣetpavamānavilāsinī
diśaṃ raudrīmavatu me rudrāṇī rudrarūpiṇī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 4

४IV

ऊर्ध्वं ब्रह्माणी मे रक्षेदधस्ताद्वैष्णवी तथा ॥
एवं दश दिशो रक्षेत्सर्वतो भुवनेश्वरी ॥ ४ ॥

ūrdhvaṃ brahmāṇī me rakṣedadhastādvaiṣṇavī tathā
evaṃ daśa diśo rakṣetsarvato bhuvaneśvarī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 5

५V

ब्रह्मास्त्रस्मरणादेव वाचां सिद्धिः प्रजायते ॥
ब्रह्मदण्डश्च मे पातु सर्वशस्त्रास्त्रभक्षकः ॥ ५ ॥

brahmāstrasmaraṇādeva vācāṃ siddhiḥ prajāyate
brahmadaṇḍaśca me pātu sarvaśastrāstrabhakṣakaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

६VI

ब्रह्मशीर्षस्तथा पातु शत्रूणां वधकारकः ॥
सप्त व्याहृतयः पांतु स सदा बिंदुसंयुतः ॥ ६ ॥

brahmaśīrṣastathā pātu śatrūṇāṃ vadhakārakaḥ
sapta vyāhṛtayaḥ pāṃtu sa sadā biṃdusaṃyutaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

७VII

वेदमाता च मां पातु सरहस्या सदैवता ॥
देवीसूक्तं सहा पातु सहस्राक्षरदेवता ॥ ७ ॥

vedamātā ca māṃ pātu sarahasyā sadaivatā
devīsūktaṃ sahā pātu sahasrākṣaradevatā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

८VIII

चतुःषष्टिकला विद्या दिव्याद्या पातु देवता ॥
बीजशक्तिश्च मे पातु पातु विक्रमदेवता ॥ ८ ॥

catuḥṣaṣṭikalā vidyā divyādyā pātu devatā
bījaśaktiśca me pātu pātu vikramadevatā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

९IX

तत्पदं पातु मे पादौ जंघे मे सवितुः पदम् ॥
वरेण्यं कटिदेशं तु नाभिं भर्गस्तथैव च ॥ ९ ॥

tatpadaṃ pātu me pādau jaṃghe me savituḥ padam
vareṇyaṃ kaṭideśaṃ tu nābhiṃ bhargastathaiva ca

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

१०X

देवस्य मे तु हृदयं धीमहीति गलं तथा ॥
धियो मे पातु जिह्वायां यः पदं पातु लोचने ॥ १० ॥

devasya me tu hṛdayaṃ dhīmahīti galaṃ tathā
dhiyo me pātu jihvāyāṃ yaḥ padaṃ pātu locane

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

११XI

ललाटे नः पदं पातु मूर्द्धानं मे प्रचोदयात् ॥
तद्वर्णः पातु मूर्द्धानं सकारः पातु भालकम् ॥ ११ ॥

lalāṭe naḥ padaṃ pātu mūrddhānaṃ me pracodayāt
tadvarṇaḥ pātu mūrddhānaṃ sakāraḥ pātu bhālakam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

१२XII

चक्षुषी मे विकारस्तु श्रोत्रं रक्षेत्तु कारकः ॥
नासापुटे वकारो मे रेकारस्तु कपोलयोः ॥ १२ ॥

cakṣuṣī me vikārastu śrotraṃ rakṣettu kārakaḥ
nāsāpuṭe vakāro me rekārastu kapolayoḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

१३XIII

णिकारस्त्वधरोष्ठे च यंकारस्त्वधरोष्ठके ॥
आस्यमध्ये भकारस्तु गोंकारस्तु कपोलयोः ॥ १३ ॥

ṇikārastvadharoṣṭhe ca yaṃkārastvadharoṣṭhake
āsyamadhye bhakārastu goṃkārastu kapolayoḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

१४XIV

देकारः कंठदेशे च वकारः स्कन्धदेशयोः ॥
स्यकारो दक्षिणं हस्तं धीकारो वामहस्तके ॥ १४ ॥

dekāraḥ kaṃṭhadeśe ca vakāraḥ skandhadeśayoḥ
syakāro dakṣiṇaṃ hastaṃ dhīkāro vāmahastake

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

१५XV

मकारो हृदयं रक्षेद्धिकारो जठरं तथा ॥
धिकारो नाभिदेशं तु योकारस्तु कटिद्वयम् ॥ १५ ॥

makāro hṛdayaṃ rakṣeddhikāro jaṭharaṃ tathā
dhikāro nābhideśaṃ tu yokārastu kaṭidvayam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

१६XVI

गुह्यं रक्षतु योकार ऊरू मे नः पदाक्षरम् ॥
प्रकारो जानुनी रक्षेच्चोकारो जंघदेशयोः ॥ १६ ॥

guhyaṃ rakṣatu yokāra ūrū me naḥ padākṣaram
prakāro jānunī rakṣeccokāro jaṃghadeśayoḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

१७XVII

दकारो गुल्फदेशं तु यात्कारः पादयुग्मकम् ॥
जातवेदेति गायत्री त्र्यंबकेति दशाक्षरा ॥ १७ ॥

dakāro gulphadeśaṃ tu yātkāraḥ pādayugmakam
jātavedeti gāyatrī tryaṃbaketi daśākṣarā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

१८XVIII

सर्वतः सर्वदा पातु आपोज्योतीति षोडशी ॥
इदं तु कवचं दिव्यं बाधाशतविनाशकम् ॥ १८ ॥

sarvataḥ sarvadā pātu āpojyotīti ṣoḍaśī
idaṃ tu kavacaṃ divyaṃ bādhāśatavināśakam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

१९XIX

चतुःषष्टिकलाविद्यासकलैश्वर्यसिद्धिदम् ॥
जपारंभे च हृदयं जपांते कवचं पठेत् ॥ १९ ॥

catuḥṣaṣṭikalāvidyāsakalaiśvaryasiddhidam
japāraṃbhe ca hṛdayaṃ japāṃte kavacaṃ paṭhet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

२०XX

स्त्रीगोब्राह्मणमित्रादिद्रोहाद्यखिलपातकैः ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २० ॥

strīgobrāhmaṇamitrādidrohādyakhilapātakaiḥ
mucyate sarvapāpebhyaḥ paraṃ brahmādhigacchati

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

२१XXI

पुष्पांजलिं च गायत्र्या मूलेनैव पठेत्सकृत् ॥
शतसाहस्रवर्षाणां पूजायाः फलमाप्नुयात् ॥ २१ ॥

puṣpāṃjaliṃ ca gāyatryā mūlenaiva paṭhetsakṛt
śatasāhasravarṣāṇāṃ pūjāyāḥ phalamāpnuyāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

२२XXII

भूर्जपत्रे लिखित्वैतत्स्वकंठे धारयेद्यदि ॥
शिखायां दक्षिणे बाहौ कंठे वा धारयेद्बुधः ॥ २२ ॥

bhūrjapatre likhitvaitatsvakaṃṭhe dhārayedyadi
śikhāyāṃ dakṣiṇe bāhau kaṃṭhe vā dhārayedbudhaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

२३XXIII

त्रैलोक्यं क्षोभयेत्सर्वं त्रैलोक्यं दहति क्षणात् ॥
पुत्रवान्धनवान्श्रीमान्नानाविद्यानिधिर्भवेत् ॥ २३ ॥

trailokyaṃ kṣobhayetsarvaṃ trailokyaṃ dahati kṣaṇāt
putravāndhanavānśrīmānnānāvidyānidhirbhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

२४XXIV

ब्रह्मास्त्रादीनि सर्वाणि तदंगस्पर्शनात्ततः ॥
भवंति तस्य तुल्यानि किमन्यत्कथयामि ते ॥ २४ ॥

brahmāstrādīni sarvāṇi tadaṃgasparśanāttataḥ
bhavaṃti tasya tulyāni kimanyatkathayāmi te

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 25

२५XXV

अभिमंत्रितगायत्रीकवचं मानसं पठेत् ॥
तज्जलं पिबतो नित्यं पुरश्चर्य्याफलं भवेत् ॥ २५ ॥

abhimaṃtritagāyatrīkavacaṃ mānasaṃ paṭhet
tajjalaṃ pibato nityaṃ puraścaryyāphalaṃ bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 26

२६XXVI

लघुसामान्यकं मंत्रं महामंत्रं तथैव च ॥
यो वेत्ति धारणां युञ्जञ्जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥ २६ ॥

laghusāmānyakaṃ maṃtraṃ mahāmaṃtraṃ tathaiva ca
yo vetti dhāraṇāṃ yuñjañjīvanmuktaḥ sa ucyate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 27

२७XXVII

सप्त व्याहृतयो विप्र सप्तावस्थाः प्रकीर्तिताः ॥
सप्तजीवशता नित्यं व्याहृति ह्यग्निरूपिणी ॥ २७ ॥

sapta vyāhṛtayo vipra saptāvasthāḥ prakīrtitāḥ
saptajīvaśatā nityaṃ vyāhṛti hyagnirūpiṇī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 28

२८XXVIII

प्रणवे नित्ययुक्तस्य व्याहृतिषु च सप्तसु ॥
सर्वेषामेव पापानां संकरे समुपस्थिते ॥ २८ ॥

praṇave nityayuktasya vyāhṛtiṣu ca saptasu
sarveṣāmeva pāpānāṃ saṃkare samupasthite

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 29

२९XXIX

शतं सहस्रमभ्यर्च्य गायत्रीपावनं महत् ॥
दशशतमष्टोत्तरशतं गायत्रीपावनं महत् ॥ २९ ॥

śataṃ sahasramabhyarcya gāyatrīpāvanaṃ mahat
daśaśatamaṣṭottaraśataṃ gāyatrīpāvanaṃ mahat

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 30

३०XXX

भक्तिमान्यो भवेद्विप्रः संध्याकर्म समाचरेत् ॥
काले काले तु कर्तव्यं सिद्धिर्भवति नान्यथा ॥ ३० ॥

bhaktimānyo bhavedvipraḥ saṃdhyākarma samācaret
kāle kāle tu kartavyaṃ siddhirbhavati nānyathā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 31

३१XXXI

प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य भूर्भुवःस्वस्तथैव च ॥
तुर्यं सहैव गायत्रीजप एव उदाहृतः ॥ ३१ ॥

praṇavaṃ pūrvamuddhṛtya bhūrbhuvaḥsvastathaiva ca
turyaṃ sahaiva gāyatrījapa eva udāhṛtaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 32

३२XXXII

तुरीयपादमुत्सृज्य गायत्रीं च जपेद्द्विजः ॥
स मूढो नरकं याति कालसूत्रमधोगतिः ॥ ३२ ॥

turīyapādamutsṛjya gāyatrīṃ ca japeddvijaḥ
sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramadhogatiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 33

३३XXXIII

मंत्रादौ जननं प्रोक्तं मंत्रांते मृतसूतकम् ॥
उभयोर्दोषनिर्मुक्तं गायत्री सफला भवेत् ॥ ३३ ॥

maṃtrādau jananaṃ proktaṃ maṃtrāṃte mṛtasūtakam
ubhayordoṣanirmuktaṃ gāyatrī saphalā bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 34

३४XXXIV

मंत्रादौ पाशबीजं च मंत्रांते कुशबीजकम् ॥
मंत्रमध्ये तु या माया गायत्री सफला भवेत् ॥ ३४ ॥

maṃtrādau pāśabījaṃ ca maṃtrāṃte kuśabījakam
maṃtramadhye tu yā māyā gāyatrī saphalā bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 35

३५XXXV

वाचिकं त्वेकमेव स्यादुपांशु शतमुच्यते ॥
सहस्रं मानसं प्रोक्तं त्रिविधं जपलक्षणम् ॥ ३५ ॥

vācikaṃ tvekameva syādupāṃśu śatamucyate
sahasraṃ mānasaṃ proktaṃ trividhaṃ japalakṣaṇam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 36

३६XXXVI

अक्षमालां च मुद्रां च गुरोरपि न दर्शयेत् ॥
जपं चाक्षस्वरूपेणानामिकामध्यपर्वणि ॥ ३६ ॥

akṣamālāṃ ca mudrāṃ ca gurorapi na darśayet
japaṃ cākṣasvarūpeṇānāmikāmadhyaparvaṇi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 37

३७XXXVII

अनामा मध्यया हीना कनिष्ठादिक्रमेण तु ।
तर्जनीमूलपर्यंतं गायत्रीजपलक्षणम् ॥ ३७ ॥

anāmā madhyayā hīnā kaniṣṭhādikrameṇa tu
tarjanīmūlaparyaṃtaṃ gāyatrījapalakṣaṇam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 38

३८XXXVIII

पर्वभिस्तु जपेदेवमन्यत्र नियमः स्मृतः ॥
गायत्र्या वेदमूलत्वाद्वेदः पर्वसु गीयते ॥ ३८ ॥

parvabhistu japedevamanyatra niyamaḥ smṛtaḥ
gāyatryā vedamūlatvādvedaḥ parvasu gīyate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 39

३९XXXIX

दशभिर्जन्मजनितं शतेनैव पुराकृतम् ॥
त्रियुगं तु सहस्राणि गायत्री हंति किल्विषम् ॥ ३९ ॥

daśabhirjanmajanitaṃ śatenaiva purākṛtam
triyugaṃ tu sahasrāṇi gāyatrī haṃti kilviṣam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 40

४०XL

प्रातः कालेषु कर्तव्यं सिद्धिं विप्रो य इच्छति ॥
नादालये समाधिश्च संध्यायां समुपासते ॥ ४० ॥

prātaḥ kāleṣu kartavyaṃ siddhiṃ vipro ya icchati
nādālaye samādhiśca saṃdhyāyāṃ samupāsate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 41

४१XLI

अंगुल्यग्रेण यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलंघने ॥
असंख्यया च यज्जप्तं तज्जप्तं निष्फलं भवेत् ॥ ४१ ॥

aṃgulyagreṇa yajjaptaṃ yajjaptaṃ merulaṃghane
asaṃkhyayā ca yajjaptaṃ tajjaptaṃ niṣphalaṃ bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 42

४२XLII

विना वस्त्रं प्रकुर्वीत गायत्री निष्फला भवेत् ॥
वस्त्रपुच्छं न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः ॥ ४२ ॥

vinā vastraṃ prakurvīta gāyatrī niṣphalā bhavet
vastrapucchaṃ na jānāti vṛthā tasya pariśramaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 43

४३XLIII

गायत्रीं तु परित्यज्य अन्यं मंत्रमुपासते ॥
सिद्धान्नं च परित्यज्य भिक्षामटति दुर्मतिः ॥ ४३ ॥

gāyatrīṃ tu parityajya anyaṃ maṃtramupāsate
siddhānnaṃ ca parityajya bhikṣāmaṭati durmatiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 44

४४XLIV

ऋषिश्छंदो देवताख्या बीजशक्तिश्च कीलकम् ॥
विनियोगं न जानाति गायत्री निष्फला भवेत् ॥ ४४ ॥

ṛṣiśchaṃdo devatākhyā bījaśaktiśca kīlakam
viniyogaṃ na jānāti gāyatrī niṣphalā bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 45

४५XLV

वर्णमुद्रा ध्यानपदमावाहनविसर्जनम् ॥
दीपचक्रं न जानाति गायत्री निष्फला भवेत् ॥ ४५ ॥

varṇamudrā dhyānapadamāvāhanavisarjanam
dīpacakraṃ na jānāti gāyatrī niṣphalā bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 46

४६XLVI

शक्तिन्यासस्तथा स्थानं मंत्रसंबोधनं परम् ॥
त्रिविधं यो न जानाति गायत्री निष्फला भवेत् ॥ ४६ ॥

śaktinyāsastathā sthānaṃ maṃtrasaṃbodhanaṃ param
trividhaṃ yo na jānāti gāyatrī niṣphalā bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 47

४७XLVII

पंचोपचारकांश्चैव होमद्रव्यं तथैव च ॥
पंचांगं च विना नित्यं गायत्री निष्फला भवेत् ॥ ४७ ॥

paṃcopacārakāṃścaiva homadravyaṃ tathaiva ca
paṃcāṃgaṃ ca vinā nityaṃ gāyatrī niṣphalā bhavet

पंच-उपचारकान् च एवहोम-द्रव्यम् तथा एव चपंच-अंगम् च विनानित्यम्गायत्री निष्फला भवेत्
हिन्दी अर्थ

पाँच उपचारों, वैसे ही होम के द्रव्य और पाँच अङ्गों के बिना नित्य गायत्री निष्फल होती है।

English sense

Without the five services, likewise the oblation material, and the five limbs, daily, the Gāyatrī is fruitless.

पदार्थ · word by word
पंच-उपचारकान् च एव
and the five servicesऔर पाँच उपचार
होम-द्रव्यम् तथा एव च
and likewise the oblation materialऔर वैसे ही होम का द्रव्य
पंच-अंगम् च विना
and without the five limbsऔर पाँच अङ्गों के बिना
नित्यम्
dailyनित्य
गायत्री निष्फला भवेत्
the Gāyatrī is fruitlessगायत्री निष्फल होती है

Verse 48

४८XLVIII

मंत्रसिद्धिर्भवेज्जातु विश्वामित्रेण भाषितम् ॥
व्यासो वाचस्पतिं जीवस्तुता देवी तपः स्मृतौ ॥ ४८ ॥

maṃtrasiddhirbhavejjātu viśvāmitreṇa bhāṣitam
vyāso vācaspatiṃ jīvastutā devī tapaḥ smṛtau

मंत्र-सिद्धिः भवेत् जातुविश्वामित्रेण भाषितम्व्यासःवाचस्पतिम्जीवःतुता देवीतपःस्मृतौ
हिन्दी अर्थ

तब मन्त्र-सिद्धि होती है — ऐसा विश्वामित्र ने कहा है; व्यास, वाचस्पति, जीव, स्तुत देवी, तप, स्मृति में।

English sense

Then the mantra would succeed — so said Viśvāmitra; Vyāsa, Vācaspati, Jīva, the Goddess praised, austerity, in the smṛti.

पदार्थ · word by word
मंत्र-सिद्धिः भवेत् जातु
the mantra would then succeedतब मन्त्र-सिद्धि होती है
विश्वामित्रेण भाषितम्
so said Viśvāmitraविश्वामित्र ने कहा है
व्यासः
Vyāsaव्यास
वाचस्पतिम्
Vācaspatiवाचस्पति
जीवः
Jīvaजीव
तुता देवी
the Goddess praisedदेवी स्तुत
तपः
austerityतप
स्मृतौ
in the smṛtiस्मृति में

Verse 49

४९XLIX

देवी जप्ता सहस्रं सा ह्युपपातकनाशिनी ॥
लक्षजाप्ये तथा तच्च महापातकनाशिनी ॥ ४९ ॥

devī japtā sahasraṃ sā hyupapātakanāśinī
lakṣajāpye tathā tacca mahāpātakanāśinī

देवी जप्तासहस्रम्सा हिउपपातक-नाशिनीलक्ष-जाप्येतथा तत् चमहापातक-नाशिनी
हिन्दी अर्थ

हज़ार बार जपी हुई देवी उपपातकों का नाश करती है; और लाख जप में वह महापातकों का नाश करती है।

English sense

The Goddess repeated a thousand times destroys the lesser sins; and in a repetition of a lakh she destroys the great sins.

पदार्थ · word by word
देवी जप्ता
the Goddess repeatedदेवी जपी हुई
सहस्रम्
a thousand timesहज़ार बार
सा हि
she indeedवह
उपपातक-नाशिनी
destroys the lesser sinsउपपातकों का नाश करने वाली
लक्ष-जाप्ये
in a repetition of a lakhलाख जप में
तथा तत् च
and so thatऔर वैसे ही वह
महापातक-नाशिनी
destroys the great sinsमहापातकों का नाश करने वाली

Verse 50

५०L

कोटिजाप्येन राजेंद्र यदिच्छति तदाप्नुयात् ॥
न देयं परशिष्येभ्यो ह्यभक्तेभ्यो विशेषतः ॥
शिष्येभ्यो भक्तियुक्तेभ्यो ह्यन्यथा मृत्युमाप्नुयात् ॥ ५० ॥

koṭijāpyena rājeṃdra yadicchati tadāpnuyāt
na deyaṃ paraśiṣyebhyo hyabhaktebhyo viśeṣataḥ
śiṣyebhyo bhaktiyuktebhyo hyanyathā mṛtyumāpnuyāt

कोटि-जाप्येनराजेंद्रयत् इच्छतितत् आप्नुयात्न देयम्पर-शिष्येभ्यःहि अभक्तेभ्यःविशेषतःशिष्येभ्यः भक्ति-युक्तेभ्यःहि अन्यथामृत्युम् आप्नुयात्
हिन्दी अर्थ

करोड़ जप से, हे राजेन्द्र, जो चाहे वह मिलता है। इसे दूसरों के शिष्यों को न दे, और विशेष रूप से अभक्तों को नहीं; केवल भक्ति से युक्त शिष्यों को दे, नहीं तो मृत्यु मिलती है।

English sense

By a repetition of a crore, O king of kings, one obtains whatever one wishes. It is not to be given to the disciples of others, and above all not to the undevout; it is to be given only to disciples full of devotion, or one meets death.

पदार्थ · word by word
कोटि-जाप्येन
by a repetition of a croreकरोड़ जप से
राजेंद्र
O king of kingsहे राजेन्द्र
यत् इच्छति
what one wishesजो चाहे
तत् आप्नुयात्
that one obtainsवह पाता है
न देयम्
it is not to be givenन दे
पर-शिष्येभ्यः
to the disciples of othersदूसरों के शिष्यों को
हि अभक्तेभ्यः
to the undevoutअभक्तों को
विशेषतः
especiallyविशेष रूप से
शिष्येभ्यः भक्ति-युक्तेभ्यः
to disciples full of devotionभक्ति से युक्त शिष्यों को
हि अन्यथा
otherwiseअन्यथा
मृत्युम् आप्नुयात्
one meets deathमृत्यु पाता है
इति श्रीमद्वासिष्ठसंहितायां गायत्रीकवचं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Kavach कवच A protective text or armor recited for a deity's shielding power — such as the Durga Kavach or Hanuman Kavach.
Gayatri Mantra गायत्री मंत्र The foundational Vedic mantra invoking the Sun as the source of intellect and enlightenment.
Sandhya संध्या The twice- or thrice-daily prayer rite performed at dawn and dusk — Vedic Sandhya requires eligibility under Varnashrama, while those without it may instead undergo Tantrik initiation and perform Tantrik Sandhya.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras