Nīlasarasvatī Tantra · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीभुवनेश्वरीहृदयस्तोत्रम्

Bhuvaneshvari Hridayam (Nila Sarasvati Tantra) — The Heart of Bhuvaneśvarī: a meditation, a hymn of worship, and the fruit of reciting it

The "heart" hymn of Bhuvaneshwari, one of the ten Mahavidyas, given as a talk between the Goddess and Shiva. After the meditation verse, twelve verses end with the same line, "we worship that Śrī Bhuvaneśvarī", while the lines before it say who she is: the one by whose command the world is made, held and drawn back, the one who rules waking and sleep, and the one before whom the gods stand. It closes with a prayer and the fruit of reciting it.

Verse 1

देव्युवाच — देवी ने कहा The Goddess said

भगवन् ब्रूहि तत्स्तोत्रं सर्वकामप्रसाधनम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण नान्यच्छ्रोतव्यमिष्यते ॥ १ ॥

bhagavan brūhi tatstotraṃ sarvakāmaprasādhanam
yasya śravaṇamātreṇa nānyacchrotavyamiṣyate

भगवन्ब्रूहितत्स्तोत्रंसर्वकामप्रसाधनम्यस्यश्रवणमात्रेणनान्यच्छ्रोतव्यमिष्यते
हिन्दी अर्थ

हे भगवन्, वह स्तोत्र बताइए जो सब कामनाएँ पूरी करता है, और जिसे सुनने भर से कुछ और सुनने की इच्छा नहीं रहती।

English sense

Lord, tell me that hymn which fulfils every wish, and by hearing which alone one wants to hear nothing else.

पदार्थ · word by word
भगवन्
lordहे भगवन्
ब्रूहि
tellबताइए
तत्स्तोत्रं
that hymnवह स्तोत्र
सर्वकामप्रसाधनम्
that fulfils every wishजो सब कामनाएँ पूरी करता है
यस्य
of whichजिसके
श्रवणमात्रेण
by hearing aloneसुनने भर से
नान्यच्छ्रोतव्यमिष्यते
nothing else is wished to be heardऔर कुछ सुनने की इच्छा नहीं रहती

Verse 2

यदि मेऽनुग्रहः कार्यः प्रीतिश्चापि ममोपरि ।
तदिदं कथय ब्रह्मन् विमलं यन्महीतले ॥ २ ॥

yadi me'nugrahaḥ kāryaḥ prītiścāpi mamopari
tadidaṃ kathaya brahman vimalaṃ yanmahītale

यदिमेऽनुग्रहःकार्यःप्रीतिश्चापिममोपरितदिदंकथयब्रह्मन्विमलंयन्महीतले
हिन्दी अर्थ

यदि मुझ पर कृपा करनी है, और यदि मुझसे प्रेम है, तो हे ब्रह्मन्, वही बताइए जो इस पृथ्वी पर निर्मल है।

English sense

If you will show me grace, and if you love me, then tell me this, Brahman: the spotless thing there is on this earth.

पदार्थ · word by word
यदि
ifयदि
मेऽनुग्रहः
grace to meमुझ पर कृपा
कार्यः
is to be shownकरनी है
प्रीतिश्चापि
and also loveऔर प्रेम भी
ममोपरि
for meमुझसे
तदिदं
then thisतो यह
कथय
tellबताइए
ब्रह्मन्
Brahmanहे ब्रह्मन्
विमलं
spotlessनिर्मल
यन्महीतले
that which is on earthजो पृथ्वी पर है

Verse 3

ईश्वर उवाच — ईश्वर बोले Īśvara said

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रसाधनम् ।
हृदयं भुवनेश्वर्याः स्तोत्रमस्ति यशोदयम् ॥ ३ ॥

śṛṇu devi pravakṣyāmi sarvakāmaprasādhanam
hṛdayaṃ bhuvaneśvaryāḥ stotramasti yaśodayam

शृणुदेविप्रवक्ष्यामिसर्वकामप्रसाधनम्हृदयंभुवनेश्वर्याःस्तोत्रमस्तियशोदयम्
हिन्दी अर्थ

हे देवि, सुनो, मैं वह कहूँगा जो सब कामनाएँ पूरी करता है। भुवनेश्वरी का हृदय नाम का एक स्तोत्र है, जो यश देता है।

English sense

Listen, goddess, I will tell you what fulfils every wish. There is a hymn, the Heart of Bhuvaneśvarī, that brings fame.

पदार्थ · word by word
शृणु
listenसुनो
देवि
goddessहे देवि
प्रवक्ष्यामि
I will tellमैं कहूँगा
सर्वकामप्रसाधनम्
that fulfils every wishजो सब कामनाएँ पूरी करता है
हृदयं
the Heartहृदय
भुवनेश्वर्याः
of Bhuvaneśvarīभुवनेश्वरी का
स्तोत्रमस्ति
there is a hymnएक स्तोत्र है
यशोदयम्
that brings fameजो यश देता है

ध्यानम्Meditation verse

Verse 4

ध्यायेद्ब्रह्मादिकानां कृतजनिजननीं योगिनीं योगयोनिं देवानां जीवनायोज्ज्वलितजयपरज्योतिरूपां धात्रीम् ।
शंखं चक्रं च बाणं धनुरपि दधतीं दोश्चतुष्कांबुजातैर्मायामायां विशिष्टां भवभवभुवनां भूभुवाभारभूमिम् ॥ ४ ॥

dhyāyedbrahmādikānāṃ kṛtajanijananīṃ yoginīṃ yogayoniṃ devānāṃ jīvanāyojjvalitajayaparajyotirūpāṃ dhātrīm
śaṃkhaṃ cakraṃ ca bāṇaṃ dhanurapi dadhatīṃ doścatuṣkāṃbujātairmāyāmāyāṃ viśiṣṭāṃ bhavabhavabhuvanāṃ bhūbhuvābhārabhūmim

ध्यायेद्ब्रह्मादिकानांकृतजनिजननींयोगिनींयोगयोनिंदेवानांजीवनायोज्ज्वलितजयपरज्योतिरूपांधात्रीम्शंखंचक्रंचबाणंधनुरपिदधतींदोश्चतुष्कांबुजातैर्मायामायांविशिष्टांभवभवभुवनांभूभुवाभारभूमिम्
हिन्दी अर्थ

उसका ध्यान करे जो ब्रह्मा आदि रचने वालों की माता है, योगिनी है, योग का उद्गम है, और धारण करने वाली है, जिसकी जगमगाती विजयी परम ज्योति देवताओं का जीवन है। वह अपने चार कमल-हाथों में शंख, चक्र, बाण और धनुष धारण करती है। वह माया पर माया है, सबसे विशिष्ट है, भव के लोकों की आधार है, और पृथ्वी तथा आकाश का भार उठाती है।

English sense

One should meditate on her who is the mother of Brahmā and the other makers, the yoginī, the source of yoga, the sustainer whose blazing, victorious supreme light is the life of the gods. She holds a conch, a discus, an arrow and a bow in her four lotus hands. She is māyā upon māyā, set apart, the support of the worlds of Bhava, bearing the weight of earth and sky.

Variant reading परज्योतिरुग्राङ्गधात्रीम् (where this text has ...परज्योतिरूपां धात्रीम्): "bearer of fierce limbs of light".
पदार्थ · word by word
ध्यायेद्ब्रह्मादिकानां
one should meditate on her, of Brahmā and the othersध्यान करे, ब्रह्मा आदि की
कृतजनिजननीं
mother of the makersरचने वालों की माता
योगिनीं
the yoginīयोगिनी
योगयोनिं
the source of yogaयोग का उद्गम
देवानां
of the godsदेवताओं की
जीवनायोज्ज्वलितजयपरज्योतिरूपां
whose blazing victorious supreme light is the lifeजिसकी जगमगाती विजयी परम ज्योति जीवन है
धात्रीम्
sustainerधारण करने वाली
शंखं
conchशंख
चक्रं
discusचक्र
च
andऔर
बाणं
arrowबाण
धनुरपि
and bowऔर धनुष
दधतीं
holdingधारण करती
दोश्चतुष्कांबुजातैर्मायामायां
in four lotus arms, māyā upon māyāचार कमल-भुजाओं में, माया पर माया
विशिष्टां
set apartविशिष्ट
भवभवभुवनां
support of the worlds of Bhavaभव के लोकों की आधार
भूभुवाभारभूमिम्
bearing the weight of earth and skyपृथ्वी और आकाश का भार उठाने वाली

Verse 5

यदाज्ञयेदं गगनाद्यशेषं सृजत्ययं श्रीपतिरौरसा वा ।
बिभर्ति संहन्ति भवस्तदन्ते भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ५ ॥

yadājñayedaṃ gaganādyaśeṣaṃ sṛjatyayaṃ śrīpatiraurasā vā
bibharti saṃhanti bhavastadante bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

जगज्जनानन्दकरीं जयाख्यां यशस्विनीं यंत्रसुयज्ञयोनिम् ।
जितामितामित्रकृतप्रपंचां भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ६ ॥

jagajjanānandakarīṃ jayākhyāṃ yaśasvinīṃ yaṃtrasuyajñayonim
jitāmitāmitrakṛtaprapaṃcāṃ bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

हरौ प्रसुप्ते भुवनत्रयांते अवातरन्नाभिजपद्मजन्मा ।
विधिस्ततोऽन्धे विदधार यत्पदं भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ७ ॥

harau prasupte bhuvanatrayāṃte avātarannābhijapadmajanmā
vidhistato'ndhe vidadhāra yatpadaṃ bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

अन्धे uncertain

Verse 8

न विद्यते कापि तु जन्म यस्या न वा स्थितिः सान्ततिकीह यस्याः ।
न वा निरोधेऽखिलकर्म यस्या भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ८ ॥

na vidyate kāpi tu janma yasyā na vā sthitiḥ sāntatikīha yasyāḥ
na vā nirodhe'khilakarma yasyā bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

कटाक्षमोक्षाचरणोत्प्रवृत्ता निवेशितार्ता करुणार्द्रचित्ता ।
सुभक्ष्ये एति समीप्सितं या भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ९ ॥

kaṭākṣamokṣācaraṇotpravṛttā niveśitārtā karuṇārdracittā
subhakṣye eti samīpsitaṃ yā bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

सुभक्ष्ये uncertain

Verse 10

यतो जगज्जन्म बभूव योनेस्तदेव मध्ये प्रतिपाति या वा ।
तदन्ति यांतेऽखिलसृष्टिकाली भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १० ॥

yato jagajjanma babhūva yonestadeva madhye pratipāti yā vā
tadanti yāṃte'khilasṛṣṭikālī bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

सुषुप्तिकाले जनमध्ययंत्या यया जनः स्वप्नमवैति किंचित् ।
प्रबुध्यते जाग्रति जीव एष भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ ११ ॥

suṣuptikāle janamadhyayaṃtyā yayā janaḥ svapnamavaiti kiṃcit
prabudhyate jāgrati jīva eṣa bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

दयास्फुरत्कोरकटाक्षलाभान्नैकत्र यस्याः प्रलभंति सिद्धाः ।
कवित्वमीशित्वमपि स्वतंत्रा भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १२ ॥

dayāsphuratkorakaṭākṣalābhānnaikatra yasyāḥ pralabhaṃti siddhāḥ
kavitvamīśitvamapi svataṃtrā bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

लसन्मुखाम्भोरुहमुत्स्फुरंतं हृदि प्रगिह्याय दिशि स्फुरंतः ।
यस्याः कृपार्द्रं प्रविकाशयंति भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १३ ॥

lasanmukhāmbhoruhamutsphuraṃtaṃ hṛdi pragihyāya diśi sphuraṃtaḥ
yasyāḥ kṛpārdraṃ pravikāśayaṃti bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

यदानुरागानुगतालिचित्राश्चिरंतनप्रेमपरिप्लुताङ्गाः ।
सुनिर्भयाः संति प्रमुद्य यस्याः भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १४ ॥

yadānurāgānugatālicitrāściraṃtanapremapariplutāṅgāḥ
sunirbhayāḥ saṃti pramudya yasyāḥ bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

हरिविरंचिहर ईशितारः पुरोऽवतिष्ठंति प्रपन्नभावाः ।
यस्याः समिच्छंति सदानुकूल्यं भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १५ ॥

hariviraṃcihara īśitāraḥ puro'vatiṣṭhaṃti prapannabhāvāḥ
yasyāḥ samicchaṃti sadānukūlyaṃ bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

मनुं यदीयं हरमग्निसंस्थं ततश्च वामश्रुतिचन्द्रयुक्तम् ।
जपंति ये स्युर्हि सुवंदितास्ते भजामहे श्रीभुवनेश्वरीं तां ॥ १६ ॥

manuṃ yadīyaṃ haramagnisaṃsthaṃ tataśca vāmaśruticandrayuktam
japaṃti ye syurhi suvaṃditāste bhajāmahe śrībhuvaneśvarīṃ tāṃ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

प्रसीदतु प्रेमरसार्द्रचित्ता सदा हि सा श्रीभुवनेश्वरी मे ।
कृपाकटाक्षेण कुबेरकल्पा भवंति यस्याः पदभक्तिभाजः ॥ १७ ॥

prasīdatu premarasārdracittā sadā hi sā śrībhuvaneśvarī me
kṛpākaṭākṣeṇa kuberakalpā bhavaṃti yasyāḥ padabhaktibhājaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

मुदा सुपाठ्यं भुवनेश्वरीयं सदा सतां स्तोत्रमिदं सुसेव्यम् ।
सुखप्रदं स्यात्कलिकल्मषघ्नं सुशृण्वतां संपठतां प्रशस्यम् ॥ १८ ॥

mudā supāṭhyaṃ bhuvaneśvarīyaṃ sadā satāṃ stotramidaṃ susevyam
sukhapradaṃ syātkalikalmaṣaghnaṃ suśṛṇvatāṃ saṃpaṭhatāṃ praśasyam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

फलश्रुतिःThe fruit of reciting it

Verse 19

एतद्धि हृदयं स्तोत्रं पठेद्यस्तु समाहितः ।
भवेत्तस्येष्टदा देवी प्रसन्ना भुवनेश्वरी ॥ १९ ॥

etaddhi hṛdayaṃ stotraṃ paṭhedyastu samāhitaḥ
bhavettasyeṣṭadā devī prasannā bhuvaneśvarī

एतद्धिहृदयंस्तोत्रंपठेद्यस्तुसमाहितःभवेत्तस्येष्टदादेवीप्रसन्नाभुवनेश्वरी
हिन्दी अर्थ

जो इस हृदय-स्तोत्र को एकाग्र मन से पढ़ता है, उसके लिए देवी भुवनेश्वरी प्रसन्न होकर इच्छित फल देने वाली हो जाती हैं।

English sense

Whoever reads this Heart hymn with a steady mind, for him the Goddess Bhuvaneśvarī is pleased and gives what he wishes.

पदार्थ · word by word
एतद्धि
this indeedयही
हृदयं
Heartहृदय
स्तोत्रं
hymnस्तोत्र
पठेद्यस्तु
whoever reads itजो पढ़ता है
समाहितः
with a steady mindएकाग्र मन से
भवेत्तस्येष्टदा
for him she becomes the giver of wishesउसके लिए इच्छित फल देने वाली हो जाती हैं
देवी
goddessदेवी
प्रसन्ना
pleasedप्रसन्न
भुवनेश्वरी
Bhuvaneśvarīभुवनेश्वरी

Verse 20

ददाति धनमायुष्यं पुण्यं पुण्यमतिं तथा ।
नैष्ठिकीं देवभक्तिं च गुरुभक्तिं विशेषतः ॥ २० ॥

dadāti dhanamāyuṣyaṃ puṇyaṃ puṇyamatiṃ tathā
naiṣṭhikīṃ devabhaktiṃ ca gurubhaktiṃ viśeṣataḥ

ददातिधनमायुष्यंपुण्यंपुण्यमतिंतथानैष्ठिकींदेवभक्तिंचगुरुभक्तिंविशेषतः
हिन्दी अर्थ

वे धन, लम्बी आयु, पुण्य और पुण्य-बुद्धि देती हैं, देवताओं में दृढ़ भक्ति देती हैं, और विशेषकर गुरु में भक्ति देती हैं।

English sense

She gives wealth, long life, merit and a virtuous mind, firm devotion to the gods, and above all devotion to the guru.

पदार्थ · word by word
ददाति
she givesदेती हैं
धनमायुष्यं
wealth and long lifeधन और लम्बी आयु
पुण्यं
meritपुण्य
पुण्यमतिं
a virtuous mindपुण्य-बुद्धि
तथा
and alsoऔर भी
नैष्ठिकीं
firmदृढ़
देवभक्तिं
devotion to the godsदेवताओं में भक्ति
च
andऔर
गुरुभक्तिं
devotion to the guruगुरु में भक्ति
विशेषतः
above allविशेषकर

Verse 21

पूर्णिमायां चतुर्दश्यां कुजवारे विशेषतः ।
पठनीयमिदं स्तोत्रं देवसद्मनि यत्नतः ॥ २१ ॥

pūrṇimāyāṃ caturdaśyāṃ kujavāre viśeṣataḥ
paṭhanīyamidaṃ stotraṃ devasadmani yatnataḥ

पूर्णिमायांचतुर्दश्यांकुजवारेविशेषतःपठनीयमिदंस्तोत्रंदेवसद्मनियत्नतः
हिन्दी अर्थ

पूर्णिमा को, चतुर्दशी को, और विशेषकर मंगलवार को, यह स्तोत्र देवता के घर में यत्न से पढ़ना चाहिए।

English sense

On the full moon, on the fourteenth day, and above all on Tuesday, this hymn should be read with care in the house of the deity.

पदार्थ · word by word
पूर्णिमायां
on the full moonपूर्णिमा को
चतुर्दश्यां
on the fourteenthचतुर्दशी को
कुजवारे
on Tuesdayमंगलवार को
विशेषतः
above allविशेषकर
पठनीयमिदं
this should be readयह पढ़ना चाहिए
स्तोत्रं
hymnस्तोत्र
देवसद्मनि
in the house of the deityदेवता के घर में
यत्नतः
with careयत्न से

Verse 22

यत्रकुत्रापि पाठेन स्तोत्रस्यास्य फलं भवेत् ।
सर्वस्थानेषु देवेश्याः पूतदेहः सदा पठेत् ॥ २२ ॥

yatrakutrāpi pāṭhena stotrasyāsya phalaṃ bhavet
sarvasthāneṣu deveśyāḥ pūtadehaḥ sadā paṭhet

यत्रकुत्रापिपाठेनस्तोत्रस्यास्यफलंभवेत्सर्वस्थानेषुदेवेश्याःपूतदेहःसदापठेत्
हिन्दी अर्थ

जहाँ कहीं भी पाठ किया जाए, इस स्तोत्र का फल मिलता है; देवी के हर स्थान में शुद्ध शरीर से सदा इसका पाठ करना चाहिए।

English sense

Wherever it is read, the fruit of this hymn comes; in every place of the Goddess, one should always read it with a purified body.

पदार्थ · word by word
यत्रकुत्रापि
anywhere at allजहाँ कहीं भी
पाठेन
by readingपाठ से
स्तोत्रस्यास्य
of this hymnइस स्तोत्र का
फलं
fruitफल
भवेत्
comesमिलता है
सर्वस्थानेषु
in all placesसब स्थानों में
देवेश्याः
of the Goddessदेवी के
पूतदेहः
with a purified bodyशुद्ध शरीर से
सदा
alwaysसदा
पठेत्
one should readपाठ करना चाहिए
इति नीलसरस्वतीतंत्रे भुवनेश्वरीपटले श्रीदेवीश्वरसंवादे श्रीभुवनेश्वरीहृदयस्तोत्रं समाप्तम् ॥

Terms on this page

Mahavidyas महाविद्या One of ten tantric wisdom-goddess forms of the Devi; Kalika is traditionally counted foremost among them.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Bhuvaneshwari भुवनेश्वरी One of the ten Mahavidyas, meditated upon using the Dhyana mantra from Chapter 11 of the Durga Saptashati, together with the Devi Pranava — permissible without formal initiation.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras