Ānanda Rāmāyaṇa · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीभरतकवचम्

Bharata Kavacham (Ananda Ramayana) — The armour of Bharata, who fans Rāma with a chowrie

A kavaca is a spoken armour: each verse sets a guardian over one side or part of the body. This armour of Bharata, the second of Daśaratha's sons, begins with a verse of homage to him as he stands beside Rāma, and then a meditation on his form. In the armour itself he is asked to guard each direction, then the head, brows, eyes, tongue, shoulders, arms, belly and legs, day and night. The last verses say what one gains by reciting it. See also Kavach.

अथ भरतकवचप्रारंभःThe beginning of the Bharata kavaca

Verse o1

अतः परं भरतस्य कवचं ते वदाम्यहम् ॥
सर्वपापहरं पुण्यं सदा श्रीरामभक्तिदम् ॥ १ ॥

ataḥ paraṃ bharatasya kavacaṃ te vadāmyaham
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sadā śrīrāmabhaktidam

अतःपरम्भरतस्यकवचम्तेवदामिअहम्सर्व-पाप-हरम्पुण्यम्सदाश्री-राम-भक्ति-दम्
हिन्दी अर्थ

इसके बाद मैं तुम्हें भरत का कवच कहता हूँ, पुण्य, सब पाप हरने वाला, सदा श्रीराम की भक्ति देने वाला।

English sense

After this I tell you the armour of Bharata, holy, removing all sin, always giving devotion to Śrī Rāma.

पदार्थ · word by word
अतः
from hereइसके
परम्
afterबाद
भरतस्य
of Bharataभरत का
कवचम्
the armourकवच
ते
to youतुम्हें
वदामि
I tellकहता हूँ
अहम्
Iमैं
सर्व-पाप-हरम्
removing all sinसब पाप हरने वाला
पुण्यम्
holyपुण्य
सदा
alwaysसदा
श्री-राम-भक्ति-दम्
giving devotion to Śrī Rāmaश्रीराम की भक्ति देने वाला

Verse o2

कैकेयीतनयं सदा रघुवरन्यस्तेक्षणं श्यामलं सप्तद्वीपपतेर्विदेहतनयाकांतस्य वाक्ये रतम् ॥
श्रीसीताधवसव्यपार्श्वनिकटे स्थित्वा वरं चामरं धृत्वा दक्षिणसत्करेण भरतं तं वीजयंतं भजे ॥ २ ॥

kaikeyītanayaṃ sadā raghuvaranyastekṣaṇaṃ śyāmalaṃ saptadvīpapatervidehatanayākāṃtasya vākye ratam
śrīsītādhavasavyapārśvanikaṭe sthitvā varaṃ cāmaraṃ dhṛtvā dakṣiṇasatkareṇa bharataṃ taṃ vījayaṃtaṃ bhaje

कैकेयी-तनयम्सदारघुवर-न्यस्त-ईक्षणम्श्यामलम्सप्तद्वीप-पतेःविदेह-तनया-कांतस्यवाक्येरतम्श्री-सीता-धव-सव्य-पार्श्व-निकटेस्थित्वावरम्चामरम्धृत्वादक्षिण-सत्-करेणभरतम्तम्वीजयंतम्भजे
हिन्दी अर्थ

कैकेयी के पुत्र, श्याम, रघुवर पर सदा दृष्टि टिकाए, सप्तद्वीप के स्वामी, विदेह-कन्या के प्रिय के वचन में रत, श्रीसीता के पति के दाहिने पार्श्व के पास खड़े होकर सुन्दर दाहिने हाथ में उत्तम चामर लेकर हवा करते हुए उस भरत को मैं भजता हूँ।

English sense

I worship that Bharata, son of Kaikeyī, dark, his eyes always fixed on the best of the Raghus, devoted to the word of the lord of the seven continents, the beloved of Videha's daughter, who, standing close to the right side of Śrī Sītā's husband and holding a fine chowrie in his fine right hand, fans him.

पदार्थ · word by word
कैकेयी-तनयम्
the son of Kaikeyīकैकेयी के पुत्र
सदा
alwaysसदा
रघुवर-न्यस्त-ईक्षणम्
with his eyes fixed on the best of the Raghusरघुवर पर दृष्टि टिकाए
श्यामलम्
darkश्याम
सप्तद्वीप-पतेः
of the lord of the seven continentsसप्तद्वीप के स्वामी
विदेह-तनया-कांतस्य
the beloved of the daughter of Videhaविदेह-कन्या के प्रिय के
वाक्ये
in the wordवचन में
रतम्
devotedरत
श्री-सीता-धव-सव्य-पार्श्व-निकटे
close to the right side of Śrī Sītā's husbandश्रीसीता के पति के दाहिने पार्श्व के पास
स्थित्वा
standingखड़े होकर
वरम्
a fineउत्तम
चामरम्
chowrieचामर
धृत्वा
holdingलेकर
दक्षिण-सत्-करेण
with his fine right handसुन्दर दाहिने हाथ से
भरतम्
Bharataभरत को
तम्
himउस
वीजयंतम्
fanningहवा करते हुए
भजे
I worshipमैं भजता हूँ

अथ ध्यानम्The meditation

Verse dh1

ॐ रामचन्द्रसव्यपार्श्वे स्थितं केकयजासुतम् ॥
रामाय चामरेणैव वीजयंतं मनोरमम् ॥ १ ॥

oṃ rāmacandrasavyapārśve sthitaṃ kekayajāsutam
rāmāya cāmareṇaiva vījayaṃtaṃ manoramam

रामचन्द्र-सव्य-पार्श्वेस्थितम्केकयजा-सुतम्रामायचामरेणएववीजयंतम्मनोरमम्
हिन्दी अर्थ

रामचन्द्र के दाहिने पार्श्व में खड़े, मनोरम, राम को चामर से हवा करते हुए कैकेयी के पुत्र,

English sense

The son of Kaikeyī standing at the right side of Rāmacandra, charming, fanning Rāma with a chowrie,

पदार्थ · word by word
रामचन्द्र-सव्य-पार्श्वे
at the right side of Rāmacandraरामचन्द्र के दाहिने पार्श्व में
स्थितम्
standingखड़े
केकयजा-सुतम्
the son of Kaikeyīकैकेयी के पुत्र
रामाय
for Rāmaराम के लिए
चामरेण
with a chowrieचामर से
एव
indeedही
वीजयंतम्
fanningहवा करते हुए
मनोरमम्
charmingमनोरम

Verse dh2

रत्नकुंडलकेयूरकंकणादिसुभूषितम् ॥
पीतांबरपरीधानं वनमालाविराजितम् ॥ २ ॥

ratnakuṃḍalakeyūrakaṃkaṇādisubhūṣitam
pītāṃbaraparīdhānaṃ vanamālāvirājitam

रत्न-कुंडल-केयूर-कंकण-आदि-सु-भूषितम्पीत-अंबर-परीधानम्वनमाला-विराजितम्
हिन्दी अर्थ

रत्न-कुण्डल, केयूर, कङ्कण आदि से सुशोभित, पीले वस्त्र पहने, वनमाला से शोभित,

English sense

well adorned with jewelled earrings, armlets, bracelets and the rest, clad in yellow garments, shining with a forest garland,

पदार्थ · word by word
रत्न-कुंडल-केयूर-कंकण-आदि-सु-भूषितम्
well adorned with jewelled earrings, armlets, bracelets and the restरत्न-कुण्डल, केयूर, कङ्कण आदि से सुशोभित
पीत-अंबर-परीधानम्
clad in yellow garmentsपीले वस्त्र पहने
वनमाला-विराजितम्
shining with a forest garlandवनमाला से शोभित

Verse dh3

मांडवीधौतचरणं रशनानूपुरान्वितम् ॥
नीलोत्पलदलश्यामं द्विजराजसमाननम् ॥ ३ ॥

māṃḍavīdhautacaraṇaṃ raśanānūpurānvitam
nīlotpaladalaśyāmaṃ dvijarājasamānanam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse dh4

आजानुबाहुं भरतखंडस्य प्रतिपालकम् ॥
रामानुजं स्मितास्यं च शत्रुघ्नपरिवंदितम् ॥ ४ ॥

ājānubāhuṃ bharatakhaṃḍasya pratipālakam
rāmānujaṃ smitāsyaṃ ca śatrughnaparivaṃditam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse dh5

रामन्यस्तेक्षणं सौम्यं विद्युत्पुंजसमप्रभम् ॥
रामभक्तं महावीरं वंदे तं भरतं शुभम् ॥ ५ ॥

rāmanyastekṣaṇaṃ saumyaṃ vidyutpuṃjasamaprabham
rāmabhaktaṃ mahāvīraṃ vaṃde taṃ bharataṃ śubham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse dh6

एवं ध्यात्वा तु भरतं रामपादेक्षणं हृदि ॥
कवचं पठनीयं हि भरतस्येदमुत्तमम् ॥ ६ ॥

evaṃ dhyātvā tu bharataṃ rāmapādekṣaṇaṃ hṛdi
kavacaṃ paṭhanīyaṃ hi bharatasyedamuttamam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 1

ॐ पूर्वतो भरतः पातु दक्षिणे कैकयीसुतः ॥
नृपात्मजः प्रतीच्यां हि पातूदीच्यां रघूत्तमः ॥ १ ॥

oṃ pūrvato bharataḥ pātu dakṣiṇe kaikayīsutaḥ
nṛpātmajaḥ pratīcyāṃ hi pātūdīcyāṃ raghūttamaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 2

अधः पातु श्यामलांगश्चोर्ध्वं दशरथात्मजः ॥
मध्ये भरतवर्षेशः सर्वतः सूर्यवंशजः ॥ २ ॥

adhaḥ pātu śyāmalāṃgaścordhvaṃ daśarathātmajaḥ
madhye bharatavarṣeśaḥ sarvataḥ sūryavaṃśajaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 3

शिरस्तक्षपिता पातु भालं पातु हरिप्रियः ॥
भ्रुवोर्मध्यं जनकजावाक्यैकतत्परोऽवतु ॥ ३ ॥

śirastakṣapitā pātu bhālaṃ pātu haripriyaḥ
bhruvormadhyaṃ janakajāvākyaikatatparo'vatu

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 4

पातु जनकजामाता मम नेत्रे सदात्र हि ॥
कपोलौ मांडवीकांतः कर्णमूले स्मिताननः ॥ ४ ॥

pātu janakajāmātā mama netre sadātra hi
kapolau māṃḍavīkāṃtaḥ karṇamūle smitānanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 5

नासाग्रं मे सदा पातु कैकेयीतोषवर्द्धनः ॥
उदारांगो मुखे पातु वाणीं पातु जटाधरः ॥ ५ ॥

nāsāgraṃ me sadā pātu kaikeyītoṣavarddhanaḥ
udārāṃgo mukhe pātu vāṇīṃ pātu jaṭādharaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

पातु पुष्करतातो मे जिह्वां दंतान् प्रभामयः ॥
चुबुकं वल्कलधरः कंठं पातु वराननः ॥ ६ ॥

pātu puṣkaratāto me jihvāṃ daṃtān prabhāmayaḥ
cubukaṃ valkaladharaḥ kaṃṭhaṃ pātu varānanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

स्कंधौ पातु जितारातिर्भुजौ शत्रुघ्नवंदितः ॥
करौ कवचधारी च नखान् खड्गधरोऽवतु ॥ ७ ॥

skaṃdhau pātu jitārātirbhujau śatrughnavaṃditaḥ
karau kavacadhārī ca nakhān khaḍgadharo'vatu

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

कुक्षी रामानुजः पातु वक्षः श्रीरामवल्लभः ॥
पार्श्वे राघवपार्श्वस्थः पातु पृष्ठं सभाषणः ॥ ८ ॥

kukṣī rāmānujaḥ pātu vakṣaḥ śrīrāmavallabhaḥ
pārśve rāghavapārśvasthaḥ pātu pṛṣṭhaṃ sabhāṣaṇaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

जठरं च धनुर्धारी नाभिं शरकरोऽवतु ॥
कटिं पद्मेक्षणः पातु गुह्यं रामैकमानसः ॥ ९ ॥

jaṭharaṃ ca dhanurdhārī nābhiṃ śarakaro'vatu
kaṭiṃ padmekṣaṇaḥ pātu guhyaṃ rāmaikamānasaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

राममित्रं पातु लिंगमूरू श्रीरामसेवकः ॥
नंदिग्रामस्थितः पातु जानुनी मम सर्वदा ॥ १० ॥

rāmamitraṃ pātu liṃgamūrū śrīrāmasevakaḥ
naṃdigrāmasthitaḥ pātu jānunī mama sarvadā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

श्रीरामपादुकाधारी पातु जंघे सदा मम ॥
गुल्फौ श्रीरामबंधुश्च पादौ पातु सुरार्चितः ॥ ११ ॥

śrīrāmapādukādhārī pātu jaṃghe sadā mama
gulphau śrīrāmabaṃdhuśca pādau pātu surārcitaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

रामाज्ञापालकः पातु ममांगान्यत्र सर्वदा ॥
मम पादांगुलीः पातु रघुवंशसुभूषणः ॥ १२ ॥

rāmājñāpālakaḥ pātu mamāṃgānyatra sarvadā
mama pādāṃgulīḥ pātu raghuvaṃśasubhūṣaṇaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

रोमाणि पातु मे रम्यः पातु रात्रौ सुधार्मिकः ॥
तूणीरधारी दिवसं दिक्षु पातु मम सर्वदा ॥ १३ ॥

romāṇi pātu me ramyaḥ pātu rātrau sudhārmikaḥ
tūṇīradhārī divasaṃ dikṣu pātu mama sarvadā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

सर्वकालेषु मां पातु पांचजन्यः सदा भुवि ॥
एवं श्रीभरतस्येदं सुतीक्ष्णकवचं शुभम् ॥ १४ ॥

sarvakāleṣu māṃ pātu pāṃcajanyaḥ sadā bhuvi
evaṃ śrībharatasyedaṃ sutīkṣṇakavacaṃ śubham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

मया प्रोक्तं तवाग्रे हि महामंगलकारकम् ॥
स्तोत्राणामुत्तमं स्तोत्रमिदं ज्ञेयं सुपुण्यदम् ॥ १५ ॥

mayā proktaṃ tavāgre hi mahāmaṃgalakārakam
stotrāṇāmuttamaṃ stotramidaṃ jñeyaṃ supuṇyadam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

पठनीयं सदा भक्त्या रामचन्द्रस्य हर्षदम् ॥
पठित्वा भरतस्येदं कवचं रघुनंदनः ॥ १६ ॥

paṭhanīyaṃ sadā bhaktyā rāmacandrasya harṣadam
paṭhitvā bharatasyedaṃ kavacaṃ raghunaṃdanaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

यथा याति परं तोषं तथा स्वकवचेन न ॥
तस्मादेतत्सदा जप्यं कवचानामनुत्तमम् ॥ १७ ॥

yathā yāti paraṃ toṣaṃ tathā svakavacena na
tasmādetatsadā japyaṃ kavacānāmanuttamam

यथायातिपरम्तोषम्तथास्व-कवचेननतस्मात्एतत्सदाजप्यम्कवचानाम्अनुत्तमम्
हिन्दी अर्थ

ऐसा परम सन्तोष पाते हैं जैसा अपने कवच से नहीं; इसलिए कवचों में सर्वोत्तम इसे सदा जपना चाहिए।

English sense

attains a supreme satisfaction such as he does not by his own armour; therefore this unsurpassed of armours should always be repeated.

पदार्थ · word by word
यथा
asजैसे
याति
attainsपाते हैं
परम्
supremeपरम
तोषम्
satisfactionसन्तोष
तथा
soवैसे
स्व-कवचेन
by his own armourअपने कवच से
न
notनहीं
तस्मात्
thereforeइसलिए
एतत्
thisयह
सदा
alwaysसदा
जप्यम्
is to be repeatedजपना चाहिए
कवचानाम्
of armoursकवचों में
अनुत्तमम्
the unsurpassedसर्वोत्तम

Verse 18

अस्यात्र पठनान्मर्त्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
विद्याकामो लभेद्विद्यां पुत्रकामो लभेत्सुतम् ॥ १८ ॥

asyātra paṭhanānmartyaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
vidyākāmo labhedvidyāṃ putrakāmo labhetsutam

अस्यअत्रपठनात्मर्त्यःसर्वान्कामान्अवाप्नुयात्विद्या-कामःलभेत्विद्याम्पुत्र-कामःलभेत्सुतम्
हिन्दी अर्थ

यहाँ इसके पाठ से मनुष्य सब कामनाएँ पाता है: विद्या चाहने वाला विद्या पाता है, पुत्र चाहने वाला पुत्र पाता है,

English sense

By reciting it here a mortal gains all his desires: one who wants learning gains learning, one who wants a son gains a son,

पदार्थ · word by word
अस्य
of thisइसके
अत्र
hereयहाँ
पठनात्
by recitationपाठ से
मर्त्यः
a mortalमनुष्य
सर्वान्
allसब
कामान्
desiresकामनाएँ
अवाप्नुयात्
gainsपाता है
विद्या-कामः
one who wants learningविद्या चाहने वाला
लभेत्
gainsपाता है
विद्याम्
learningविद्या
पुत्र-कामः
one who wants a sonपुत्र चाहने वाला
लभेत्
gainsपाता है
सुतम्
a sonपुत्र

Verse 19

पत्नीकामो लभेत् पत्नीं धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥
यद्यन्मनोभिलषितं तत्तत्कवचपाठतः ॥ १९ ॥

patnīkāmo labhet patnīṃ dhanārthī dhanamāpnuyāt
yadyanmanobhilaṣitaṃ tattatkavacapāṭhataḥ

पत्नी-कामःलभेत्पत्नीम्धन-अर्थीधनम्आप्नुयात्यत्-यत्मनः-अभिलषितम्तत्-तत्कवच-पाठतः
हिन्दी अर्थ

पत्नी चाहने वाला पत्नी पाता है, धन चाहने वाला धन पाता है — मन जो-जो चाहता है, वह-वह कवच के पाठ से मिलता है।

English sense

one who wants a wife gains a wife, one who wants wealth gains wealth — whatever the heart desires, that comes by reciting the armour.

पदार्थ · word by word
पत्नी-कामः
one who wants a wifeपत्नी चाहने वाला
लभेत्
gainsपाता है
पत्नीम्
a wifeपत्नी
धन-अर्थी
one who wants wealthधन चाहने वाला
धनम्
wealthधन
आप्नुयात्
gainsपाता है
यत्-यत्
whateverजो-जो
मनः-अभिलषितम्
the heart desiresमन चाहता है
तत्-तत्
thatवह-वह
कवच-पाठतः
by reciting the armourकवच के पाठ से

Verse 20

लभ्यते मानवैरत्र सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥
तस्मात्सदा जपनीयं रामोपासकमानवैः ॥ २० ॥

labhyate mānavairatra satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
tasmātsadā japanīyaṃ rāmopāsakamānavaiḥ

लभ्यतेमानवैःअत्रसत्यम्सत्यम्वदामिअहम्तस्मात्सदाजपनीयम्राम-उपासक-मानवैः
हिन्दी अर्थ

यहाँ मनुष्यों को यह मिलता है — सत्य, सत्य मैं कहता हूँ। इसलिए राम की उपासना करने वाले मनुष्यों को इसे सदा जपना चाहिए।

English sense

It is gained by men here — truly, truly I say. Therefore men who worship Rāma should always repeat it.

पदार्थ · word by word
लभ्यते
is gainedपाया जाता है
मानवैः
by menमनुष्यों द्वारा
अत्र
hereयहाँ
सत्यम्
trulyसत्य
सत्यम्
trulyसत्य
वदामि
I sayकहता हूँ
अहम्
Iमैं
तस्मात्
thereforeइसलिए
सदा
alwaysसदा
जपनीयम्
is to be repeatedजपना चाहिए
राम-उपासक-मानवैः
by men who worship Rāmaराम की उपासना करने वाले मनुष्यों को
इति श्रीमदानंदरामायणे सुतीक्ष्णागस्त्यसंवादे श्रीभरतकवचं समाप्तम् ॥ ३ ॥

Terms on this page

Kavach कवच A protective text or armor recited for a deity's shielding power — such as the Durga Kavach or Hanuman Kavach.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras