Advaita Vedānta · Ādi Śaṅkarācārya

भज गोविन्दम्

Bhaja Govindam — Worship Govinda, you fool: a teacher's plain words on what does not last

It is told that Śaṅkara, seeing an old man in Kāśī still drilling grammar rules, broke into this song. The first verse is the refrain: worship Govinda, you fool, for the rule of grammar will not save you when the hour comes. The verses that follow look at what people cling to, money, a wife, children, youth, a good-looking body, matted hair and saffron cloth, and show how little of it stays. They point instead to Satsang, Vairagya and the knowing of the Tattva, and end with devotion to the lotus feet of the Guru.

Verse 1

भज गोविन्दं भज गोविन्दं
गोविन्दं भज मूढमते ।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले
नहि नहि रक्षति डुकृङ्करणे ॥ १ ॥

bhaja govindaṃ bhaja govindaṃ
govindaṃ bhaja mūḍhamate |
samprāpte sannihite kāle
nahi nahi rakṣati ḍukṛṅkaraṇe ||

भजगोविन्दम्मूढमतेसम्प्राप्ते कालेसन्निहितेनहि नहिरक्षतिडुकृङ्करणे
हिन्दी अर्थ

गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, अरे मूर्ख! जब अन्त की घड़ी आकर पास खड़ी होगी, तब "डुकृञ् करणे" जैसा व्याकरण का नियम तुम्हें नहीं बचाएगा, बिलकुल नहीं।

English sense

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, you foolish one. When the last hour has come and stands near, the grammar rule "dukṛñ karaṇe" will not save you, no, never.

पदार्थ · word by word
भज
worshipभजो
गोविन्दम्
Govindaगोविन्द को
मूढमते
you foolish oneअरे मूर्ख
सम्प्राप्ते काले
when the hour has comeअन्त की घड़ी आने पर
सन्निहिते
and stands nearपास खड़ी होने पर
नहि नहि
no, neverनहीं, कभी नहीं
रक्षति
will saveबचाएगा
डुकृङ्करणे
the rule "dukṛñ karaṇe""डुकृञ् करणे" नियम

Verse 2

मूढ जहीहि धनागमतृष्णां
कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लभसे निजकर्मोपात्तं
वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥ २ ॥

mūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃ
kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām |
yallabhase nijakarmopāttaṃ
vittaṃ tena vinodaya cittam ||

मूढजहीहिधनागमतृष्णाम्कुरुसद्बुद्धिम्मनसिवितृष्णाम्यत् लभसेनिजकर्मोपात्तम्वित्तम्तेनविनोदयचित्तम्
हिन्दी अर्थ

अरे मूर्ख, धन जोड़ते जाने की प्यास छोड़ दे। मन में अच्छी समझ रख, लालसा से मुक्त हो। अपने कर्म से जो कुछ मिले, उसी धन से अपने मन को सन्तुष्ट रख।

English sense

Fool, give up the thirst for gathering more wealth. Set a good understanding in your mind, free of craving. Whatever you earn by your own work, let that wealth please your mind.

पदार्थ · word by word
मूढ
foolअरे मूर्ख
जहीहि
give upछोड़ दे
धनागमतृष्णाम्
the thirst for gathering wealthधन जोड़ने की प्यास
कुरु
setरख
सद्बुद्धिम्
a good understandingअच्छी समझ
मनसि
in the mindमन में
वितृष्णाम्
free of cravingलालसा से मुक्त
यत् लभसे
whatever you getजो कुछ मिले
निजकर्मोपात्तम्
earned by your own workअपने कर्म से कमाया
वित्तम्
wealthधन
तेन
with thatउसी से
विनोदय
pleaseसन्तुष्ट रख
चित्तम्
your mindअपने मन को

Verse 3

नारीस्तनभरनाभीदेशं
दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् ।
एतन्मांसवसादिविकारं
मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥ ३ ॥

nārīstanabharanābhīdeśaṃ
dṛṣṭvā mā gā mohāveśam |
etanmāṃsavasādivikāraṃ
manasi vicintaya vāraṃ vāram ||

नारीस्तनभरनाभीदेशम्दृष्ट्वामा गाःमोहावेशम्एतत्मांसवसादिविकारम्मनसिविचिन्तयवारं वारम्
हिन्दी अर्थ

स्त्री के भरे वक्ष और नाभि को देखकर मोह के आवेश में मत पड़। यह तो बस मांस, चर्बी आदि का ही बदला हुआ रूप है। अपने मन में बार-बार यही सोच।

English sense

Seeing a woman's full breasts and navel, do not fall into the grip of infatuation. This is only flesh, fat and the like in a changed form. Think of this in your mind again and again.

पदार्थ · word by word
नारीस्तनभरनाभीदेशम्
a woman's full breasts and navelस्त्री के भरे वक्ष और नाभि को
दृष्ट्वा
having seenदेखकर
मा गाः
do not fallमत पड़
मोहावेशम्
into the grip of infatuationमोह के आवेश में
एतत्
thisयह
मांसवसादिविकारम्
flesh, fat and the like in a changed formमांस, चर्बी आदि का बदला रूप
मनसि
in your mindअपने मन में
विचिन्तय
thinkसोच
वारं वारम्
again and againबार-बार

Verse 4

नलिनीदलगतजलमतितरलं
तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।
विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं
लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥ ४ ॥

nalinīdalagatajalamatitaralaṃ
tadvajjīvitamatiśayacapalam |
viddhi vyādhyabhimānagrastaṃ
lokaṃ śokahataṃ ca samastam ||

नलिनीदलगतजलम्अतितरलम्तद्वत्जीवितम्अतिशयचपलम्विद्धिव्याध्यभिमानग्रस्तम्लोकम्शोकहतम्च समस्तम्
हिन्दी अर्थ

कमल के पत्ते पर पड़ी पानी की बूँद बहुत डगमग होती है; जीवन भी वैसा ही है, बल्कि उससे भी चंचल। जान ले कि सारा संसार रोग और अहंकार में जकड़ा है और दुख से मारा हुआ है।

English sense

A drop of water on a lotus leaf is very unsteady, and life is just as shaky, even more so. Know that the whole world is caught in sickness and pride and struck down by sorrow.

पदार्थ · word by word
नलिनीदलगतजलम्
water on a lotus leafकमल के पत्ते पर पानी
अतितरलम्
very unsteadyबहुत डगमग
तद्वत्
just soवैसा ही
जीवितम्
lifeजीवन
अतिशयचपलम्
even more shakyउससे भी चंचल
विद्धि
knowजान ले
व्याध्यभिमानग्रस्तम्
caught in sickness and prideरोग और अहंकार में जकड़ा
लोकम्
the worldसंसार
शोकहतम्
struck down by sorrowदुख से मारा हुआ
च समस्तम्
the whole of itसारा

Verse 5

यावद्वित्तोपार्जनसक्तः
तावन्निजपरिवारो रक्तः ।
पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे
वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥ ५ ॥

yāvadvittopārjanasaktaḥ
tāvannijaparivāro raktaḥ |
paścājjīvati jarjaradehe
vārtāṃ ko'pi na pṛcchati gehe ||

यावत्वित्तोपार्जनसक्तःतावत्निजपरिवारःरक्तःपश्चात्जीवतिजर्जरदेहेवार्ताम्कः अपि नपृच्छतिगेहे
हिन्दी अर्थ

जब तक आदमी धन कमाने में लगा रहता है, तब तक उसका अपना परिवार उससे लगाव रखता है। फिर जब वह जर्जर शरीर के साथ जीता रह जाता है, तो घर में कोई उसका हाल तक नहीं पूछता।

English sense

As long as a man is busy earning money, so long his own family is fond of him. Later, when he goes on living in a worn-out body, no one at home even asks how he is.

पदार्थ · word by word
यावत्
as long asजब तक
वित्तोपार्जनसक्तः
busy earning moneyधन कमाने में लगा
तावत्
so longतब तक
निजपरिवारः
his own familyउसका अपना परिवार
रक्तः
fond of himलगाव रखता है
पश्चात्
laterफिर
जीवति
he livesजीता है
जर्जरदेहे
in a worn-out bodyजर्जर शरीर में
वार्ताम्
how he isहाल
कः अपि न
no oneकोई नहीं
पृच्छति
asksपूछता
गेहे
at homeघर में

Verse 6

यावत्पवनो निवसति देहे
तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।
गतवति वायौ देहापाये
भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६ ॥

yāvatpavano nivasati dehe
tāvatpṛcchati kuśalaṃ gehe |
gatavati vāyau dehāpāye
bhāryā bibhyati tasminkāye ||

यावत्पवनःनिवसतिदेहेतावत्पृच्छतिकुशलम्गेहेगतवति वायौदेहापायेभार्याबिभ्यतितस्मिन् काये
हिन्दी अर्थ

जब तक प्राणवायु शरीर में रहती है, तब तक घर के लोग कुशल पूछते हैं। जब वायु चली जाती है और शरीर गिर जाता है, तब पत्नी भी उस शरीर से डरती है।

English sense

As long as the breath stays in the body, people at home ask after his well-being. When the breath has gone and the body has fallen, even his wife is afraid of that body.

पदार्थ · word by word
यावत्पवनः
as long as the breathजब तक प्राणवायु
निवसति
staysरहती है
देहे
in the bodyशरीर में
तावत्
so longतब तक
पृच्छति
they askपूछते हैं
कुशलम्
about his well-beingकुशल
गेहे
at homeघर के लोग
गतवति वायौ
when the breath has goneवायु चली जाने पर
देहापाये
when the body has fallenशरीर गिर जाने पर
भार्या
the wifeपत्नी
बिभ्यति
is afraidडरती है
तस्मिन् काये
of that bodyउस शरीर से

Verse 7

बालस्तावत्क्रीडासक्तः
तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।
वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः
परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७ ॥

bālastāvatkrīḍāsaktaḥ
taruṇastāvattaruṇīsaktaḥ |
vṛddhastāvaccintāsaktaḥ
parame brahmaṇi ko'pi na saktaḥ ||

बालः तावत्क्रीडासक्तःतरुणः तावत्तरुणीसक्तःवृद्धः तावत्चिन्तासक्तःपरमे ब्रह्मणिकः अपि नसक्तः
हिन्दी अर्थ

बालक खेल में लगा रहता है, जवान युवती में, बूढ़ा चिन्ता में। परम ब्रह्म में तो कोई भी नहीं लगता।

English sense

The child is caught up in play, the young man in young women, the old man in worry. In the highest Brahman, no one is caught up at all.

Variant reading परे ब्रह्मणि, pare brahmaṇi (in the Supreme Brahman), for परमे
पदार्थ · word by word
बालः तावत्
the childबालक
क्रीडासक्तः
caught up in playखेल में लगा
तरुणः तावत्
the young manजवान
तरुणीसक्तः
caught up in young womenयुवती में लगा
वृद्धः तावत्
the old manबूढ़ा
चिन्तासक्तः
caught up in worryचिन्ता में लगा
परमे ब्रह्मणि
in the highest Brahmanपरम ब्रह्म में
कः अपि न
no oneकोई भी नहीं
सक्तः
caught upलगा

Verse 8

का ते कान्ता कस्ते पुत्रः
संसारोऽयमतीव विचित्रः ।
कस्य त्वं कः कुत आयातः
तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥ ८ ॥

kā te kāntā kaste putraḥ
saṃsāro'yamatīva vicitraḥ |
kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ
tattvaṃ cintaya tadiha bhrātaḥ ||

का ते कान्ताकः ते पुत्रःसंसारः अयम्अतीव विचित्रःकस्य त्वम्कःकुतः आयातःतत्त्वम्चिन्तयतत् इहभ्रातः
हिन्दी अर्थ

तेरी पत्नी कौन है? तेरा बेटा कौन है? यह संसार बड़ा ही विचित्र है। तू किसका है? तू कौन है? कहाँ से आया है? भाई, यहीं इस सच्चाई पर विचार कर।

English sense

Who is your wife? Who is your son? This world is very strange. Whose are you? Who are you? Where have you come from? Think about this truth, brother, right here.

पदार्थ · word by word
का ते कान्ता
who is your wifeतेरी पत्नी कौन
कः ते पुत्रः
who is your sonतेरा बेटा कौन
संसारः अयम्
this worldयह संसार
अतीव विचित्रः
very strangeबड़ा ही विचित्र
कस्य त्वम्
whose are youतू किसका है
कः
whoकौन
कुतः आयातः
where from have you comeकहाँ से आया
तत्त्वम्
the truthसच्चाई
चिन्तय
think aboutविचार कर
तत् इह
this, right hereइसे यहीं
भ्रातः
brotherभाई

Verse 9

सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वं
निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं
निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ॥ ९ ॥

satsaṅgatve nissaṅgatvaṃ
nissaṅgatve nirmohatvam |
nirmohatve niścalatattvaṃ
niścalatattve jīvanmuktiḥ ||

सत्सङ्गत्वेनिस्सङ्गत्वम्निस्सङ्गत्वेनिर्मोहत्वम्निर्मोहत्वेनिश्चलतत्त्वम्निश्चलतत्त्वेजीवन्मुक्तिः
हिन्दी अर्थ

सज्जनों की संगति से आसक्ति छूटती है; आसक्ति छूटने से मोह मिटता है; मोह मिटने से सच्चाई में स्थिर टिकाव आता है; और उस स्थिर टिकाव से जीते-जी मुक्ति मिलती है।

English sense

From the company of good people comes freedom from attachment; from freedom from attachment, freedom from delusion; from freedom from delusion, a steady hold on the truth; and from that steady hold, liberation while still alive.

पदार्थ · word by word
सत्सङ्गत्वे
from the company of good peopleसज्जनों की संगति से
निस्सङ्गत्वम्
freedom from attachmentआसक्ति का छूटना
निस्सङ्गत्वे
from freedom from attachmentआसक्ति छूटने से
निर्मोहत्वम्
freedom from delusionमोह का मिटना
निर्मोहत्वे
from freedom from delusionमोह मिटने से
निश्चलतत्त्वम्
a steady hold on the truthसच्चाई में स्थिर टिकाव
निश्चलतत्त्वे
from that steady holdउस स्थिर टिकाव से
जीवन्मुक्तिः
liberation while still aliveजीते-जी मुक्ति

Verse 10

वयसि गते कः कामविकारः
शुष्के नीरे कः कासारः ।
क्षीणे वित्ते कः परिवारः
ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ १० ॥

vayasi gate kaḥ kāmavikāraḥ
śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ |
kṣīṇe vitte kaḥ parivāraḥ
jñāte tattve kaḥ saṃsāraḥ ||

वयसि गतेकःकामविकारःशुष्के नीरेकासारःक्षीणे वित्तेपरिवारःज्ञाते तत्त्वेसंसारः
हिन्दी अर्थ

जवानी बीत जाने पर कामना की हलचल कहाँ? पानी सूख जाने पर तालाब कैसा? धन घट जाने पर परिवार कहाँ? सच्चाई जान लेने पर संसार कैसा?

English sense

When youth has gone, where are the stirrings of desire? When the water has dried up, what is a lake? When the wealth has run out, where is the household? When the truth is known, what is the world?

पदार्थ · word by word
वयसि गते
when youth has goneजवानी बीत जाने पर
कः
where, whatकहाँ, कैसा
कामविकारः
the stirrings of desireकामना की हलचल
शुष्के नीरे
when the water has dried upपानी सूख जाने पर
कासारः
a lakeतालाब
क्षीणे वित्ते
when the wealth has run outधन घट जाने पर
परिवारः
the householdपरिवार
ज्ञाते तत्त्वे
when the truth is knownसच्चाई जान लेने पर
संसारः
the worldसंसार

Verse 11

मा कुरु धनजनयौवनगर्वं
हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा
ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥ ११ ॥

mā kuru dhanajanayauvanagarvaṃ
harati nimeṣātkālaḥ sarvam |
māyāmayamidamakhilaṃ hitvā
brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā ||

मा कुरुधनजनयौवनगर्वम्हरतिनिमेषात्कालःसर्वम्मायामयम् इदम् अखिलम्हित्वाब्रह्मपदम्त्वम्प्रविशविदित्वा
हिन्दी अर्थ

धन, लोगों और जवानी का घमण्ड मत कर। काल पलक झपकते सब कुछ हर लेता है। माया से बनी इस सारी दुनिया को छोड़ दे, और ब्रह्म के पद को जानकर उसमें प्रवेश कर।

English sense

Do not be proud of wealth, people or youth. Time takes all of it away in the blink of an eye. Leave behind this whole world, which is made of illusion, and enter the state of Brahman, once you know it.

Variant reading बुध्वा, budhvā (having understood), for हित्वा
पदार्थ · word by word
मा कुरु
do not feelमत कर
धनजनयौवनगर्वम्
pride in wealth, people and youthधन, लोगों और जवानी का घमण्ड
हरति
takes awayहर लेता है
निमेषात्
in the blink of an eyeपलक झपकते
कालः
timeकाल
सर्वम्
everythingसब कुछ
मायामयम् इदम् अखिलम्
this whole world made of illusionमाया से बनी यह सारी दुनिया
हित्वा
leave behindछोड़ दे
ब्रह्मपदम्
the state of Brahmanब्रह्म का पद
त्वम्
youतू
प्रविश
enterप्रवेश कर
विदित्वा
once you know itउसे जानकर

Verse 12

दिनयामिन्यौ सायं प्रातः
शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुः
तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ १२ ॥

dinayāminyau sāyaṃ prātaḥ
śiśiravasantau punarāyātaḥ |
kālaḥ krīḍati gacchatyāyuḥ
tadapi na muñcatyāśāvāyuḥ ||

दिनयामिन्यौसायं प्रातःशिशिरवसन्तौपुनः आयातःकालःक्रीडतिगच्छतिआयुःतदपिन मुञ्चतिआशावायुः
हिन्दी अर्थ

दिन और रात, शाम और सवेरा, शिशिर और वसन्त बार-बार लौट आते हैं। काल खेलता रहता है और उम्र बीतती जाती है। फिर भी आशा की हवा पीछा नहीं छोड़ती।

English sense

Day and night, evening and morning, winter and spring keep coming round again. Time plays, and life goes by. Even so, the wind of desire does not let go.

पदार्थ · word by word
दिनयामिन्यौ
day and nightदिन और रात
सायं प्रातः
evening and morningशाम और सवेरा
शिशिरवसन्तौ
winter and springशिशिर और वसन्त
पुनः आयातः
come round againबार-बार लौट आते हैं
कालः
timeकाल
क्रीडति
playsखेलता है
गच्छति
goes byबीतती है
आयुः
lifeउम्र
तदपि
even soफिर भी
न मुञ्चति
does not let goपीछा नहीं छोड़ती
आशावायुः
the wind of desireआशा की हवा

Verse 13

का ते कान्ता धनगतचिन्ता
वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका
भवति भवार्णवतरणे नौका ॥ १३ ॥

kā te kāntā dhanagatacintā
vātula kiṃ tava nāsti niyantā |
trijagati sajjanasaṅgatirekā
bhavati bhavārṇavataraṇe naukā ||

का ते कान्ताधनगतचिन्तावातुलकिम्तव न अस्ति नियन्तात्रिजगतिसज्जनसङ्गतिः एकाभवतिभवार्णवतरणेनौका
हिन्दी अर्थ

तेरी पत्नी कौन है, और धन की यह चिन्ता क्यों? अरे पगले, क्या तेरा कोई मार्गदर्शक नहीं है? तीनों लोकों में सज्जनों का साथ ही एक ऐसी नाव है जो संसार-सागर से पार ले जाती है।

English sense

Who is your wife, and why this worry about money? Madman, is there no one to guide you? In the three worlds, the company of good people alone is the boat for crossing the ocean of worldly life.

पदार्थ · word by word
का ते कान्ता
who is your wifeतेरी पत्नी कौन
धनगतचिन्ता
worry about moneyधन की चिन्ता
वातुल
madmanअरे पगले
किम्
is it thatक्या
तव न अस्ति नियन्ता
you have no guideतेरा कोई मार्गदर्शक नहीं
त्रिजगति
in the three worldsतीनों लोकों में
सज्जनसङ्गतिः एका
the company of good people aloneसज्जनों का साथ ही
भवति
isहै
भवार्णवतरणे
for crossing the ocean of worldly lifeसंसार-सागर से पार जाने के लिए
नौका
the boatनाव

Verse 13a

द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः
कथितो वैयाकरणस्यैषः ।
उपदेशोऽभूद्विद्यानिपुणैः
श्रीमच्छङ्करभगवच्छरणैः ॥ १३अ ॥

dvādaśamañjarikābhiraśeṣaḥ
kathito vaiyākaraṇasyaiṣaḥ |
upadeśo'bhūdvidyānipuṇaiḥ
śrīmacchaṅkarabhagavaccharaṇaiḥ ||

द्वादशमञ्जरिकाभिःअशेषःकथितःवैयाकरणस्यएषःउपदेशः अभूत्विद्यानिपुणैःश्रीमच्छङ्करभगवच्छरणैः
हिन्दी अर्थ

बारह गुच्छों जैसे इन श्लोकों में यह पूरा उपदेश उस वैयाकरण को सुनाया गया। इसे विद्या में निपुण, पूज्य श्रीशंकर भगवत्पाद ने दिया।

English sense

In these twelve bouquets of verse, the whole teaching was told to the grammarian. It was given by the venerable Śaṅkara, the holy-footed, who is skilled in knowledge.

पदार्थ · word by word
द्वादशमञ्जरिकाभिः
in twelve bouquets of verseबारह गुच्छों जैसे श्लोकों में
अशेषः
wholeपूरा
कथितः
was toldसुनाया गया
वैयाकरणस्य
to the grammarianवैयाकरण को
एषः
thisयह
उपदेशः अभूत्
the teaching was givenउपदेश दिया गया
विद्यानिपुणैः
by one skilled in knowledgeविद्या में निपुण
श्रीमच्छङ्करभगवच्छरणैः
by the venerable Śaṅkara, the holy-footedपूज्य श्रीशंकर भगवत्पाद ने

Verse 14

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः
काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।
पश्यन्नपि च न पश्यति मूढः
उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥ १४ ॥

jaṭilo muṇḍī luñchitakeśaḥ
kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ |
paśyannapi ca na paśyati mūḍhaḥ
udaranimittaṃ bahukṛtaveṣaḥ ||

जटिलःमुण्डीलुञ्छितकेशःकाषायाम्बरबहुकृतवेषःपश्यन् अपिच न पश्यतिमूढःउदरनिमित्तम्बहुकृतवेषः
हिन्दी अर्थ

कोई जटाधारी है, कोई मुण्डित सिर वाला, कोई बाल नुचवाए हुए, कोई गेरुए वस्त्र पहने, सब तरह-तरह के वेश में। मूर्ख देखकर भी नहीं देखता कि ये सारे वेश पेट के लिए ही बनाए गए हैं।

English sense

One has matted hair, one a shaved head, one has had his hair pulled out; one wears saffron cloth, each in a different costume. The fool looks and still does not see: all these costumes are put on for the sake of the belly.

Variant reading मूढो ह्युदरनिमित्तं, mūḍho hy udaranimittaṃ (the fool, indeed, for the sake of the belly)
पदार्थ · word by word
जटिलः
with matted hairजटाधारी
मुण्डी
with a shaved headमुण्डित सिर वाला
लुञ्छितकेशः
with hair pulled outबाल नुचवाए हुए
काषायाम्बर
in saffron clothगेरुए वस्त्र में
बहुकृतवेषः
in many costumesतरह-तरह के वेश में
पश्यन् अपि
though lookingदेखकर भी
च न पश्यति
still does not seeनहीं देखता
मूढः
the foolमूर्ख
उदरनिमित्तम्
for the sake of the bellyपेट के लिए
बहुकृतवेषः
the costumes put onबनाए गए वेश

Verse 15

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं
दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।
वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं
तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ १५ ॥

aṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ
daśanavihīnaṃ jātaṃ tuṇḍam |
vṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃ
tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam ||

अङ्गम्गलितम्पलितम्मुण्डम्दशनविहीनम्जातम्तुण्डम्वृद्धःयातिगृहीत्वा दण्डम्तदपिन मुञ्चतिआशापिण्डम्
हिन्दी अर्थ

अंग ढल गए हैं, सिर के बाल सफ़ेद हो गए हैं, मुँह दाँतों से खाली हो गया है। बूढ़ा लाठी लेकर चलता है, फिर भी आशाओं की गठरी नहीं छोड़ता।

English sense

The limbs have withered, the head has turned grey, the mouth has lost its teeth. The old man walks leaning on a stick, and even so he does not let go of his bundle of hopes.

पदार्थ · word by word
अङ्गम्
the limbsअंग
गलितम्
have witheredढल गए हैं
पलितम्
has turned greyसफ़ेद हो गया है
मुण्डम्
the headसिर
दशनविहीनम्
without teethदाँतों से खाली
जातम्
has becomeहो गया है
तुण्डम्
the mouthमुँह
वृद्धः
the old manबूढ़ा
याति
walksचलता है
गृहीत्वा दण्डम्
leaning on a stickलाठी लेकर
तदपि
even soफिर भी
न मुञ्चति
does not let goनहीं छोड़ता
आशापिण्डम्
his bundle of hopesआशाओं की गठरी

Verse 16

अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः
रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।
करतलभिक्षस्तरुतलवासः
तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥ १६ ॥

agre vahniḥ pṛṣṭhe bhānuḥ
rātrau cubukasamarpitajānuḥ |
karatalabhikṣastarutalavāsaḥ
tadapi na muñcatyāśāpāśaḥ ||

अग्रेवह्निःपृष्ठेभानुःरात्रौचुबुकसमर्पितजानुःकरतलभिक्षःतरुतलवासःतदपिन मुञ्चतिआशापाशः
हिन्दी अर्थ

आगे आग, पीठ पर सूरज; रात को घुटने ठुड्डी से सटाए हुए; हथेली में भिक्षा, पेड़ के नीचे बसेरा। फिर भी आशा का फन्दा नहीं छूटता।

English sense

Fire in front, the sun at his back; at night his knees pressed to his chin; alms in the palm of his hand, a home under a tree. Even so, the noose of hope does not let go.

पदार्थ · word by word
अग्रे
in frontआगे
वह्निः
fireआग
पृष्ठे
at the backपीठ पर
भानुः
the sunसूरज
रात्रौ
at nightरात को
चुबुकसमर्पितजानुः
with knees pressed to the chinघुटने ठुड्डी से सटाए
करतलभिक्षः
alms in the palm of the handहथेली में भिक्षा
तरुतलवासः
a home under a treeपेड़ के नीचे बसेरा
तदपि
even soफिर भी
न मुञ्चति
does not let goनहीं छूटता
आशापाशः
the noose of hopeआशा का फन्दा

Verse 17

कुरुते गङ्गासागरगमनं
व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।
ज्ञानविहीनः सर्वमतेन
मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७ ॥

kurute gaṅgāsāgaragamanaṃ
vrataparipālanamathavā dānam |
jñānavihīnaḥ sarvamatena
muktiṃ na bhajati janmaśatena ||

कुरुतेगङ्गासागरगमनम्व्रतपरिपालनम्अथवादानम्ज्ञानविहीनःसर्वमतेनमुक्तिम्न भजतिजन्मशतेन
हिन्दी अर्थ

कोई गंगासागर की यात्रा करे, व्रत निभाए या दान दे; पर सभी मतों के अनुसार ज्ञान के बिना वह सौ जन्मों में भी मुक्ति नहीं पाता।

English sense

A person may travel to where the Gaṅgā meets the sea, keep vows, or give gifts. But without knowledge, by every school's account, he does not reach liberation even in a hundred births.

Variant reading भजति न मुक्तिं, bhajati na muktiṃ (the same words in another order)
पदार्थ · word by word
कुरुते
doesकरता है
गङ्गासागरगमनम्
a journey to Gaṅgāsāgaraगंगासागर की यात्रा
व्रतपरिपालनम्
keeping vowsव्रत निभाना
अथवा
orया
दानम्
giving giftsदान
ज्ञानविहीनः
without knowledgeज्ञान के बिना
सर्वमतेन
by every school's accountसभी मतों के अनुसार
मुक्तिम्
liberationमुक्ति
न भजति
does not reachनहीं पाता
जन्मशतेन
in a hundred birthsसौ जन्मों में

Verse 18

सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः
शय्या भूतलमजिनं वासः ।
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १८ ॥

suramandiratarumūlanivāsaḥ
śayyā bhūtalamajinaṃ vāsaḥ |
sarvaparigrahabhogatyāgaḥ
kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ ||

सुरमन्दिरतरुमूलनिवासःशय्याभूतलम्अजिनम्वासःसर्वपरिग्रहभोगत्यागःकस्यसुखं न करोतिविरागः
हिन्दी अर्थ

मन्दिर में या पेड़ की जड़ के पास रहना, ज़मीन का बिछौना, मृगचर्म का वस्त्र, सारे संग्रह और भोग का त्याग: ऐसा वैराग्य किसे सुखी नहीं करेगा?

English sense

A home in a temple or at the foot of a tree, the bare ground for a bed, a deerskin for clothing, giving up every possession and pleasure: whom would such detachment not make happy?

पदार्थ · word by word
सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः
living in a temple or at a tree's footमन्दिर या पेड़ की जड़ के पास रहना
शय्या
bedबिछौना
भूतलम्
the groundज़मीन
अजिनम्
deerskinमृगचर्म
वासः
clothingवस्त्र
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
giving up every possession and pleasureसारे संग्रह और भोग का त्याग
कस्य
whomकिसे
सुखं न करोति
would not make happyसुखी नहीं करेगा
विरागः
detachmentवैराग्य

Verse 19

योगरतो वा भोगरतो वा
सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः ।
यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं
नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १९ ॥

yogarato vā bhogarato vā
saṅgarato vā saṅgavihīnaḥ |
yasya brahmaṇi ramate cittaṃ
nandati nandati nandatyeva ||

योगरतः वाभोगरतः वासङ्गरतः वासङ्गविहीनःयस्यब्रह्मणिरमतेचित्तम्नन्दति नन्दतिनन्दति एव
हिन्दी अर्थ

कोई योग में रमा हो या भोग में, संग में रमा हो या संग से रहित; पर जिसका मन ब्रह्म में रमता है, वही आनन्द पाता है, आनन्द पाता है, सचमुच आनन्द ही पाता है।

English sense

He may delight in yoga or in pleasure, in company or in being without company. Whoever's mind delights in Brahman is happy, happy, truly happy.

पदार्थ · word by word
योगरतः वा
delighting in yoga, orयोग में रमा, या
भोगरतः वा
delighting in pleasure, orभोग में रमा, या
सङ्गरतः वा
delighting in company, orसंग में रमा, या
सङ्गविहीनः
without companyसंग से रहित
यस्य
whoseजिसका
ब्रह्मणि
in Brahmanब्रह्म में
रमते
delightsरमता है
चित्तम्
mindमन
नन्दति नन्दति
is happy, happyआनन्द पाता है, आनन्द पाता है
नन्दति एव
truly happyसचमुच आनन्द ही पाता है

Verse 20

भगवद्गीता किञ्चिदधीता
गङ्गाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि येन मुरारिसमर्चा
क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ २० ॥

bhagavadgītā kiñcidadhītā
gaṅgājalalavakaṇikā pītā |
sakṛdapi yena murārisamarcā
kriyate tasya yamena na carcā ||

भगवद्गीताकिञ्चित् अधीतागङ्गाजललवकणिकापीतासकृत् अपियेनमुरारिसमर्चाक्रियतेतस्ययमेनन चर्चा
हिन्दी अर्थ

जिसने भगवद्गीता का थोड़ा-सा भी पाठ किया, गंगाजल की एक बूँद भी पी, और मुरारि की एक बार भी पूजा की, उससे यमराज का कोई लेना-देना नहीं रहता।

English sense

Whoever has read even a little of the Bhagavad Gītā, drunk even a drop of Gaṅgā water, and worshipped Murāri even once, has no talk to have with Yama.

पदार्थ · word by word
भगवद्गीता
the Bhagavad Gītāभगवद्गीता
किञ्चित् अधीता
read a littleथोड़ा-सा पढ़ा
गङ्गाजललवकणिका
a drop of Gaṅgā waterगंगाजल की एक बूँद
पीता
drunkपी
सकृत् अपि
even onceएक बार भी
येन
by whomजिसने
मुरारिसमर्चा
worship of Murāriमुरारि की पूजा
क्रियते
is doneकी
तस्य
for himउसके लिए
यमेन
with Yamaयमराज से
न चर्चा
no talkकोई लेना-देना नहीं

Verse 21

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं
पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।
इह संसारे बहुदुस्तारे
कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ २१ ॥

punarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃ
punarapi jananījaṭhare śayanam |
iha saṃsāre bahudustāre
kṛpayā'pāre pāhi murāre ||

पुनः अपिजननम्मरणम्जननीजठरेशयनम्इह संसारेबहुदुस्तारेकृपयाअपारेपाहिमुरारे
हिन्दी अर्थ

फिर जन्म, फिर मृत्यु, फिर माँ के गर्भ में सोना। इस संसार को पार करना बहुत कठिन है और इसका कोई किनारा नहीं। हे मुरारि, कृपा करके मेरी रक्षा करो।

English sense

Born again, dying again, lying again in a mother's womb. In this world, so hard to cross and with no far shore, protect me through your mercy, Murāri.

पदार्थ · word by word
पुनः अपि
againफिर
जननम्
birthजन्म
मरणम्
deathमृत्यु
जननीजठरे
in the mother's wombमाँ के गर्भ में
शयनम्
lyingसोना
इह संसारे
in this worldइस संसार में
बहुदुस्तारे
very hard to crossपार करना बहुत कठिन
कृपया
through mercyकृपा करके
अपारे
with no far shoreजिसका कोई किनारा नहीं
पाहि
protect meरक्षा करो
मुरारे
Murāriहे मुरारि

Verse 22

रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२ ॥

rathyācarpaṭaviracitakanthaḥ
puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ |
yogī yoganiyojitacitto
ramate bālonmattavadeva ||

रथ्याचर्पटविरचितकन्थःपुण्यापुण्यविवर्जितपन्थःयोगीयोगनियोजितचित्तःरमतेबालोन्मत्तवत् एव
हिन्दी अर्थ

सड़क पर पड़े चीथड़ों से बनी गुदड़ी, पुण्य और पाप से परे का मार्ग: योगी, जिसका मन योग में जमा है, बालक या पागल की तरह मगन रहता है।

English sense

A patched cloak made from rags found on the road, a path free of merit and demerit: the yogi, with his mind set firmly in yoga, enjoys himself like a child or a madman.

पदार्थ · word by word
रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
a cloak patched from rags found on the roadसड़क के चीथड़ों से बनी गुदड़ी
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः
a path free of merit and demeritपुण्य और पाप से परे का मार्ग
योगी
the yogiयोगी
योगनियोजितचित्तः
with his mind set in yogaजिसका मन योग में जमा है
रमते
enjoys himselfमगन रहता है
बालोन्मत्तवत् एव
just like a child or a madmanबालक या पागल की तरह

Verse 23

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः
का मे जननी को मे तातः ।
इति परिभावय सर्वमसारम्
विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ॥ २३ ॥

kastvaṃ ko'haṃ kuta āyātaḥ
kā me jananī ko me tātaḥ |
iti paribhāvaya sarvamasāram
viśvaṃ tyaktvā svapnavicāram ||

कः त्वम्कः अहम्कुतः आयातःका मे जननीकः मे तातःइतिपरिभावयसर्वम् असारम्विश्वम्त्यक्त्वास्वप्नविचारम्
हिन्दी अर्थ

तुम कौन हो? मैं कौन हूँ? कहाँ से आया हूँ? मेरी माँ कौन है, मेरे पिता कौन हैं? इस तरह सब पर विचार करो कि यह सब निःसार है, और संसार को सपने की तरह छोड़ दो।

English sense

Who are you? Who am I? Where have I come from? Who is my mother, who is my father? Think it all over in this way: it is all without substance. Give up the world as you would a dream.

पदार्थ · word by word
कः त्वम्
who are youतुम कौन हो
कः अहम्
who am Iमैं कौन हूँ
कुतः आयातः
where have I come fromकहाँ से आया हूँ
का मे जननी
who is my motherमेरी माँ कौन है
कः मे तातः
who is my fatherमेरे पिता कौन हैं
इति
in this wayइस तरह
परिभावय
think overविचार करो
सर्वम् असारम्
all without substanceसब निःसार
विश्वम्
the worldसंसार को
त्यक्त्वा
give upछोड़ दो
स्वप्नविचारम्
as you would a dreamसपने की तरह

Verse 24

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः
व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।
भव समचित्तः सर्वत्र त्वं
वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २४ ॥

tvayi mayi cānyatraiko viṣṇuḥ
vyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ |
bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃ
vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam ||

त्वयिमयिच अन्यत्रएकः विष्णुःव्यर्थम्कुप्यसिमयिअसहिष्णुःभवसमचित्तःसर्वत्रत्वम्वाञ्छसिअचिरात्यदिविष्णुत्वम्
हिन्दी अर्थ

तुममें, मुझमें और हर दूसरी जगह एक ही विष्णु हैं। तुम बेकार ही मुझ पर क्रोध करते हो और मुझे सह नहीं पाते। यदि जल्दी विष्णु-भाव पाना चाहते हो, तो हर जगह मन को समान रखो।

English sense

In you, in me, and everywhere else, there is one Vishnu. You are angry with me for nothing and cannot bear me. If you want to reach Vishnu's state soon, keep an even mind everywhere.

पदार्थ · word by word
त्वयि
in youतुममें
मयि
in meमुझमें
च अन्यत्र
and elsewhereऔर दूसरी जगह
एकः विष्णुः
one Vishnuएक ही विष्णु
व्यर्थम्
for nothingबेकार ही
कुप्यसि
you are angryक्रोध करते हो
मयि
with meमुझ पर
असहिष्णुः
unable to bearसह नहीं पाते
भव
keepरखो
समचित्तः
an even mindसमान मन
सर्वत्र
everywhereहर जगह
त्वम्
youतुम
वाञ्छसि
you wantचाहते हो
अचिरात्
soonजल्दी
यदि
ifयदि
विष्णुत्वम्
Vishnu's stateविष्णु-भाव

Verse 25

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ
मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं
सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २५ ॥

śatrau mitre putre bandhau
mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau |
sarvasminnapi paśyātmānaṃ
sarvatrotsṛja bhedājñānam ||

शत्रौमित्रेपुत्रेबन्धौमा कुरु यत्नम्विग्रहसन्धौसर्वस्मिन् अपिपश्यआत्मानम्सर्वत्रउत्सृजभेदाज्ञानम्
हिन्दी अर्थ

शत्रु, मित्र, पुत्र या सगे-सम्बन्धी के साथ झगड़ने या मेल करने का प्रयत्न मत कर। सब में आत्मा को देख, और भेद की भूल भरी समझ को हर जगह छोड़ दे।

English sense

With an enemy, a friend, a son or a relative, make no effort over quarrel or peace. See the Self in everyone, and drop the mistaken sense of difference everywhere.

पदार्थ · word by word
शत्रौ
with an enemyशत्रु के साथ
मित्रे
a friendमित्र
पुत्रे
a sonपुत्र
बन्धौ
a relativeसगे-सम्बन्धी
मा कुरु यत्नम्
make no effortप्रयत्न मत कर
विग्रहसन्धौ
over quarrel or peaceझगड़ने या मेल करने का
सर्वस्मिन् अपि
in everyoneसब में
पश्य
seeदेख
आत्मानम्
the Selfआत्मा को
सर्वत्र
everywhereहर जगह
उत्सृज
dropछोड़ दे
भेदाज्ञानम्
the mistaken sense of differenceभेद की भूल भरी समझ

Verse 26

कामं क्रोधं लोभं मोहं
त्यक्त्वाऽऽत्मानं भावय कोऽहम् ।
आत्मज्ञानविहीना मूढाः
ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६ ॥

kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ
tyaktvā''tmānaṃ bhāvaya ko'ham |
ātmajñānavihīnā mūḍhāḥ
te pacyante narakanigūḍhāḥ ||

कामम्क्रोधम्लोभम्मोहम्त्यक्त्वाआत्मानम्भावयकः अहम्आत्मज्ञानविहीनाःमूढाःतेपच्यन्तेनरकनिगूढाः
हिन्दी अर्थ

काम, क्रोध, लोभ और मोह को छोड़कर आत्मा पर विचार कर कि मैं कौन हूँ। जिन मूर्खों को आत्मा का ज्ञान नहीं, वे नरक में बन्द होकर यातना सहते हैं।

English sense

Give up desire, anger, greed and delusion. Then look into the Self: who am I? Fools without knowledge of the Self are tormented, shut away in hell.

Variant reading पश्यति सोऽहम्, paśyati so'ham (sees "I am That"), for भावय कोऽहम्
पदार्थ · word by word
कामम्
desireकाम
क्रोधम्
angerक्रोध
लोभम्
greedलोभ
मोहम्
delusionमोह
त्यक्त्वा
giving upछोड़कर
आत्मानम्
the Selfआत्मा पर
भावय
look intoविचार कर
कः अहम्
who am Iमैं कौन हूँ
आत्मज्ञानविहीनाः
without knowledge of the Selfजिन्हें आत्मा का ज्ञान नहीं
मूढाः
foolsमूर्ख
ते
theyवे
पच्यन्ते
are tormentedयातना सहते हैं
नरकनिगूढाः
shut away in hellनरक में बन्द

Verse 27

गेयं गीतानामसहस्रं
ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं
देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७ ॥

geyaṃ gītānāmasahasraṃ
dhyeyaṃ śrīpatirūpamajasram |
neyaṃ sajjanasaṅge cittaṃ
deyaṃ dīnajanāya ca vittam ||

गेयम्गीतानामसहस्रम्ध्येयम्श्रीपतिरूपम्अजस्रम्नेयम्सज्जनसङ्गेचित्तम्देयम्दीनजनायच वित्तम्
हिन्दी अर्थ

गीता और सहस्रनाम का गान करना चाहिए। लक्ष्मीपति के रूप का निरन्तर ध्यान करना चाहिए। मन को सज्जनों के संग में ले जाना चाहिए। गरीबों को धन देना चाहिए।

English sense

The Gītā and the Thousand Names are to be sung. The form of Śrī's Lord is to be meditated on without pause. The mind is to be led into the company of good people. Wealth is to be given to the poor.

पदार्थ · word by word
गेयम्
is to be sungगान करना चाहिए
गीतानामसहस्रम्
the Gītā and the Thousand Namesगीता और सहस्रनाम
ध्येयम्
is to be meditated onध्यान करना चाहिए
श्रीपतिरूपम्
the form of Śrī's Lordलक्ष्मीपति का रूप
अजस्रम्
without pauseनिरन्तर
नेयम्
is to be ledले जाना चाहिए
सज्जनसङ्गे
into the company of good peopleसज्जनों के संग में
चित्तम्
the mindमन को
देयम्
is to be givenदेना चाहिए
दीनजनाय
to the poorगरीबों को
च वित्तम्
and wealthऔर धन

Verse 28

सुखतः क्रियते रामाभोगः
पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।
यद्यपि लोके मरणं शरणं
तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २८ ॥

sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ
paścāddhanta śarīre rogaḥ |
yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ
tadapi na muñcati pāpācaraṇam ||

सुखतःक्रियतेरामाभोगःपश्चात् हन्तशरीरेरोगःयद्यपिलोकेमरणम् शरणम्तदपिन मुञ्चतिपापाचरणम्
हिन्दी अर्थ

सुख के लिए स्त्री का भोग किया जाता है; फिर, हाय, शरीर में रोग आ जाता है। यद्यपि संसार में अन्त में मृत्यु ही शरण है, फिर भी लोग पाप का आचरण नहीं छोड़ते।

English sense

For pleasure, people enjoy women; afterwards, alas, comes sickness in the body. Though in this world death is the final refuge, still they do not give up wrongdoing.

Variant reading कामाभोगः, kāmābhogaḥ (indulgence in desire), for रामाभोगः
पदार्थ · word by word
सुखतः
for pleasureसुख के लिए
क्रियते
is doneकिया जाता है
रामाभोगः
enjoyment of womenस्त्री का भोग
पश्चात् हन्त
afterwards, alasफिर, हाय
शरीरे
in the bodyशरीर में
रोगः
sicknessरोग
यद्यपि
thoughयद्यपि
लोके
in the worldसंसार में
मरणम् शरणम्
death is the refugeमृत्यु ही शरण है
तदपि
stillफिर भी
न मुञ्चति
they do not give upनहीं छोड़ते
पापाचरणम्
wrongdoingपाप का आचरण

Verse 29

अर्थमनर्थं भावय नित्यं
नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजां भीतिः
सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥ २९ ॥

arthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃ
nāstitataḥ sukhaleśaḥ satyam |
putrādapi dhanabhājāṃ bhītiḥ
sarvatraiṣā vihitā rītiḥ ||

अर्थम्अनर्थम्भावय नित्यम्न अस्ति ततःसुखलेशःसत्यम्पुत्रात् अपिधनभाजाम्भीतिःसर्वत्रएषाविहिता रीतिः
हिन्दी अर्थ

धन को हमेशा हानि ही समझ। सच कहता हूँ, उसमें सुख का लेश भी नहीं है। धनवानों को अपने बेटे तक से डर रहता है; हर जगह यही रीति है।

English sense

Always think of wealth as harm. Truly, there is not a trace of happiness in it. The rich fear even their own sons; this is how it is laid down everywhere.

पदार्थ · word by word
अर्थम्
wealthधन को
अनर्थम्
as harmहानि
भावय नित्यम्
always think ofहमेशा समझ
न अस्ति ततः
there is not in itउसमें नहीं है
सुखलेशः
a trace of happinessसुख का लेश
सत्यम्
trulyसच
पुत्रात् अपि
even from a sonबेटे तक से
धनभाजाम्
for those who have wealthधनवानों को
भीतिः
fearडर
सर्वत्र
everywhereहर जगह
एषा
thisयही
विहिता रीतिः
is the way laid downरीति है

Verse 30

प्राणायामं प्रत्याहारं
नित्यानित्यविवेकविचारम् ।
जाप्यसमेतसमाधिविधानं
कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ३० ॥

prāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ
nityānityavivekavicāram |
jāpyasametasamādhividhānaṃ
kurvavadhānaṃ mahadavadhānam ||

प्राणायामम्प्रत्याहारम्नित्यानित्यविवेकविचारम्जाप्यसमेतसमाधिविधानम्कुरुअवधानम्महत् अवधानम्
हिन्दी अर्थ

प्राणायाम करो, इन्द्रियों को भीतर समेटो, नित्य और अनित्य का भेद सोचो, और जप के साथ समाधि का अभ्यास करो। इसमें ध्यान लगाओ, पूरा ध्यान लगाओ।

English sense

Control the breath, draw the senses in, think about telling the lasting from the passing, and set up the practice of samādhi together with chanting. Give it your attention, great attention.

पदार्थ · word by word
प्राणायामम्
control of the breathप्राणायाम
प्रत्याहारम्
drawing the senses inइन्द्रियों को समेटना
नित्यानित्यविवेकविचारम्
thinking about telling the lasting from the passingनित्य और अनित्य का भेद सोचना
जाप्यसमेतसमाधिविधानम्
the practice of samādhi together with chantingजप के साथ समाधि का अभ्यास
कुरु
giveलगाओ
अवधानम्
attentionध्यान
महत् अवधानम्
great attentionपूरा ध्यान

Verse 31

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः
संसारादचिराद्भव मुक्तः ।
सेन्द्रियमानसनियमादेवं
द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ३१ ॥

gurucaraṇāmbujanirbharabhaktaḥ
saṃsārādacirādbhava muktaḥ |
sendriyamānasaniyamādevaṃ
drakṣyasi nijahṛdayasthaṃ devam ||

गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तःसंसारात्अचिरात्भव मुक्तःसेन्द्रियमानसनियमात्एवम्द्रक्ष्यसिनिजहृदयस्थम्देवम्
हिन्दी अर्थ

गुरु के चरण-कमलों में पूरी तरह भक्ति रखने वाले बनो और जल्दी ही संसार से मुक्त हो जाओ। इन्द्रियों और मन को इस तरह संयम में रखकर तुम अपने हृदय में बसे देव के दर्शन करोगे।

English sense

Be wholly devoted to the lotus feet of the guru, and be freed from worldly life soon. By keeping the senses and mind in check in this way, you will see the Lord who lives in your own heart.

पदार्थ · word by word
गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्तः
wholly devoted to the guru's lotus feetगुरु के चरण-कमलों में पूरी तरह भक्त
संसारात्
from worldly lifeसंसार से
अचिरात्
soonजल्दी ही
भव मुक्तः
be freedमुक्त हो जाओ
सेन्द्रियमानसनियमात्
by keeping the senses and mind in checkइन्द्रियों और मन को संयम में रखकर
एवम्
in this wayइस तरह
द्रक्ष्यसि
you will seeतुम दर्शन करोगे
निजहृदयस्थम्
who lives in your own heartअपने हृदय में बसे
देवम्
the Lordदेव के

Verse 32

मूढः कश्चन वैयाकरणो
डुःकृङ्करणाध्ययनधुरीणः ।
श्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्यैः
बोधित आसीच्छोधितकरणः ॥ ३२ ॥

mūḍhaḥ kaścana vaiyākaraṇo
ḍuḥkṛṅkaraṇādhyayanadhurīṇaḥ |
śrīmacchaṅkarabhagavacchiṣyaiḥ
bodhita āsīcchodhitakaraṇaḥ ||

मूढः कश्चन वैयाकरणःडुःकृङ्करणाध्ययनधुरीणःश्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्यैःबोधितः आसीत्शोधितकरणः
हिन्दी अर्थ

कोई मूर्ख वैयाकरण "डुकृञ् करणे" नियम के अध्ययन में डूबा था। श्रीशंकर भगवत्पाद के शिष्यों ने उसे जगाया और उसका अन्तःकरण शुद्ध कर दिया।

English sense

A certain foolish grammarian, deep in the study of the rule "dukṛñ karaṇe", was awakened by the disciples of the venerable Śaṅkara, and his mind was made clean.

पदार्थ · word by word
मूढः कश्चन वैयाकरणः
a certain foolish grammarianकोई मूर्ख वैयाकरण
डुःकृङ्करणाध्ययनधुरीणः
deep in the study of the rule "dukṛñ karaṇe""डुकृञ् करणे" नियम के अध्ययन में डूबा
श्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्यैः
by the disciples of the venerable Śaṅkaraश्रीशंकर भगवत्पाद के शिष्यों ने
बोधितः आसीत्
was awakenedजगाया गया
शोधितकरणः
with his mind made cleanअन्तःकरण शुद्ध

Verse 33

भज गोविन्दं भज गोविन्दं
गोविन्दं भज मूढमते ।
नामस्मरणादन्यमुपायं
नहि पश्यामो भवतरणे ॥ ३३ ॥

bhaja govindaṃ bhaja govindaṃ
govindaṃ bhaja mūḍhamate |
nāmasmaraṇādanyamupāyaṃ
nahi paśyāmo bhavataraṇe ||

भजगोविन्दम्मूढमतेनामस्मरणात्अन्यम् उपायम्नहि पश्यामःभवतरणे
हिन्दी अर्थ

गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, अरे मूर्ख! नाम के स्मरण के सिवा संसार से पार होने का कोई और उपाय हमें दिखाई नहीं देता।

English sense

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, you foolish one. Other than remembering the Name, we see no way at all to cross over worldly life.

Variant reading भवाब्धितरणे, bhavābdhitaraṇe (for crossing the ocean of worldly life), for भवतरणे
पदार्थ · word by word
भज
worshipभजो
गोविन्दम्
Govindaगोविन्द को
मूढमते
you foolish oneअरे मूर्ख
नामस्मरणात्
other than remembering the Nameनाम के स्मरण के सिवा
अन्यम् उपायम्
any other wayकोई और उपाय
नहि पश्यामः
we do not see at allहमें दिखाई नहीं देता
भवतरणे
for crossing worldly lifeसंसार से पार होने का

Terms on this page

Guru गुरु A spiritual teacher who guides a disciple's practice and initiation.
Tattva तत्त्व A fundamental principle or element, in both philosophical and ritual (elemental) contexts.
Vairagya वैराग्य The path of complete renunciation and severe austerity — challenging for most, and one of two equally valid paths to liberation alongside devotional ecstasy (Rasa Bhakti).
Satsang सत्संग Company kept with the true — held to shape a practitioner more than solitary effort.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras