Ascribed to Ādi Śaṅkarācārya · aṣṭaka

अर्धनारीश्वरस्तोत्रम्

Ardhanarishvara Stotram — Eight verses to the lord who is half woman

Each line of this hymn is a pair: one word for the goddess's half, one for Shiva's half of the same body. Golden skin and camphor-white skin, braided hair and matted hair, a dance that makes the world and a dance that ends it. Every verse closes with a double bow: to her, Śivā, I bow; and to him, Śiva, I bow.

Verse 1

चाम्पेयगौरार्धशरीरकायै
कर्पूरगौरार्धशरीरकाय ।
धम्मिल्लकायै च जटाधराय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ १ ॥

cāmpeyagaurārdhaśarīrakāyai
karpūragaurārdhaśarīrakāya |
dhammillakāyai ca jaṭādharāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

चाम्पेयगौरार्धशरीरकायैकर्पूरगौरार्धशरीरकायधम्मिल्लकायैजटाधरायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनका आधा शरीर चम्पा के फूल जैसा सुनहरा है, इनका आधा शरीर कपूर जैसा गोरा। वे जूड़ा बाँधे हैं, ये जटाएँ धारण किए हैं। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her half of the body is golden like the champak flower; his half is white like camphor. She wears her hair in a braided knot; he wears matted locks. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
चाम्पेयगौरार्धशरीरकायै
her half of the body golden like the champak flowerजिनका आधा शरीर चम्पा जैसा सुनहरा है
कर्पूरगौरार्धशरीरकाय
his half white like camphorजिनका आधा शरीर कपूर जैसा गोरा है
धम्मिल्लकायै
she wears her hair in a braided knotजूड़ा बाँधे
जटाधराय
he wears matted locksजटाएँ धारण किए
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 2

कस्तूरिकाकुङ्कुमचर्चितायै
चितारजःपुञ्जविचर्चिताय ।
कृतस्मरायै विकृतस्मराय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ २ ॥

kastūrikākuṅkumacarcitāyai
citārajaḥpuñjavicarcitāya |
kṛtasmarāyai vikṛtasmarāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

कस्तूरिकाकुङ्कुमचर्चितायैचितारजःपुञ्जविचर्चितायकृतस्मरायैविकृतस्मरायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

वे कस्तूरी और केसर का लेप लगाए हैं, ये चिता की राख के ढेर से लिपटे हैं। वे प्रेम जगाती हैं, इन्होंने कामदेव को नष्ट किया। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

She is anointed with musk and saffron; he is smeared with heaps of ash from the pyre. She brings love to life; he destroyed the god of love. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
कस्तूरिकाकुङ्कुमचर्चितायै
anointed with musk and saffronकस्तूरी और केसर का लेप लगाए
चितारजःपुञ्जविचर्चिताय
smeared with heaps of ash from the pyreचिता की राख के ढेर से लिपटे
कृतस्मरायै
she brings love to lifeप्रेम जगाती हैं
विकृतस्मराय
he destroyed the god of loveकामदेव को नष्ट किया
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 3

झणत्क्वणत्कङ्कणनूपुरायै
पादाब्जराजत्फणिनूपुराय ।
हेमाङ्गदायै भुजगाङ्गदाय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ३ ॥

jhaṇatkvaṇatkaṅkaṇanūpurāyai
pādābjarājatphaṇinūpurāya |
hemāṅgadāyai bhujagāṅgadāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

झणत्क्वणत्कङ्कणनूपुरायैपादाब्जराजत्फणिनूपुरायहेमाङ्गदायैभुजगाङ्गदायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनके कंगन और पायल झनझनाते हैं, इनके चरण-कमलों पर साँप पायल बनकर चमकते हैं। उनके बाजूबन्द सोने के हैं, इनके बाजूबन्द साँप हैं। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her bracelets and anklets jingle and chime; on his lotus feet, snakes shine as anklets. Her armlets are gold; his armlets are snakes. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
झणत्क्वणत्कङ्कणनूपुरायै
her bracelets and anklets jingle and chimeकंगन और पायल झनझनाते
पादाब्जराजत्फणिनूपुराय
on his lotus feet, snakes shine as ankletsचरण-कमलों पर साँप पायल बनकर चमकते
हेमाङ्गदायै
her armlets are goldसोने के बाजूबन्द
भुजगाङ्गदाय
his armlets are snakesसाँप ही बाजूबन्द
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 4

विशालनीलोत्पललोचनायै
विकासिपङ्केरुहलोचनाय ।
समेक्षणायै विषमेक्षणाय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ४ ॥

viśālanīlotpalalocanāyai
vikāsipaṅkeruhalocanāya |
samekṣaṇāyai viṣamekṣaṇāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

विशालनीलोत्पललोचनायैविकासिपङ्केरुहलोचनायसमेक्षणायैविषमेक्षणायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनकी आँखें नीले कमल जैसी बड़ी हैं, इनकी आँखें खिले कमल जैसी। उनकी आँखें सम संख्या में हैं, इनकी विषम संख्या में। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her eyes are wide like blue water lilies; his eyes are like lotuses in bloom. She has an even number of eyes; he has an odd number. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
विशालनीलोत्पललोचनायै
eyes wide like blue water liliesनीले कमल जैसी बड़ी आँखें
विकासिपङ्केरुहलोचनाय
eyes like lotuses in bloomखिले कमल जैसी आँखें
समेक्षणायै
an even number of eyesसम संख्या में आँखें
विषमेक्षणाय
an odd number of eyesविषम संख्या में आँखें
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 5

मन्दारमालाकलितालकायै
कपालमालाङ्कितकन्धराय ।
दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ५ ॥

mandāramālākalitālakāyai
kapālamālāṅkitakandharāya |
divyāmbarāyai ca digambarāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

मन्दारमालाकलितालकायैकपालमालाङ्कितकन्धरायदिव्याम्बरायैदिगम्बरायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनके बालों में मन्दार के फूलों की माला सजी है, इनकी गर्दन पर खोपड़ियों की माला है। वे दिव्य वस्त्र पहने हैं, इनके वस्त्र दिशाएँ ही हैं। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her curls are decked with a garland of mandāra flowers; his neck is marked by a garland of skulls. She wears heavenly clothes; he is clothed only by the sky. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
मन्दारमालाकलितालकायै
curls decked with a garland of mandāra flowersबालों में मन्दार के फूलों की माला
कपालमालाङ्कितकन्धराय
neck marked by a garland of skullsगर्दन पर खोपड़ियों की माला
दिव्याम्बरायै
wears heavenly clothesदिव्य वस्त्र पहने
दिगम्बराय
clothed only by the skyदिशाएँ ही वस्त्र
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 6

अम्भोधरश्यामलकुन्तलायै
तटित्प्रभाताम्रजटाधराय ।
निरीश्वरायै निखिलेश्वराय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ६ ॥

ambhodharaśyāmalakuntalāyai
taṭitprabhātāmrajaṭādharāya |
nirīśvarāyai nikhileśvarāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

अम्भोधरश्यामलकुन्तलायैतटित्प्रभाताम्रजटाधरायनिरीश्वरायैनिखिलेश्वरायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनके बाल बादल जैसे साँवले हैं, इनकी जटाएँ बिजली जैसी ताँबई लाल हैं। उनका कोई स्वामी नहीं, ये सबके स्वामी हैं। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her hair is dark like a rain cloud; his matted locks are copper-red like lightning. She has no lord over her; he is lord of all. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
अम्भोधरश्यामलकुन्तलायै
hair dark like a rain cloudबादल जैसे साँवले बाल
तटित्प्रभाताम्रजटाधराय
matted locks copper-red like lightningबिजली जैसी ताँबई लाल जटाएँ
निरीश्वरायै
she has no lord over herजिनका कोई स्वामी नहीं
निखिलेश्वराय
he is lord of allसबके स्वामी
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 7

प्रपञ्चसृष्ट्युन्मुखलास्यकायै
समस्तसंहारकताण्डवाय ।
जगज्जनन्यै जगदेकपित्रे
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ७ ॥

prapañcasṛṣṭyunmukhalāsyakāyai
samastasaṃhārakatāṇḍavāya |
jagajjananyai jagadekapitre
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

प्रपञ्चसृष्ट्युन्मुखलास्यकायैसमस्तसंहारकताण्डवायजगज्जनन्यैजगदेकपित्रेनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनका कोमल नृत्य संसार रचने की ओर है, इनका ताण्डव सब कुछ समेट लेता है। वे जगत् की माता हैं, ये जगत् के एकमात्र पिता। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her gentle dance turns toward making the world; his tāṇḍava dance ends everything. She is the mother of the world; he is its one father. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
प्रपञ्चसृष्ट्युन्मुखलास्यकायै
her gentle dance turns toward making the worldसंसार रचने की ओर कोमल नृत्य
समस्तसंहारकताण्डवाय
his tāṇḍava dance ends everythingसब कुछ समेटने वाला ताण्डव
जगज्जनन्यै
the mother of the worldजगत् की माता
जगदेकपित्रे
its one fatherजगत् के एकमात्र पिता
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

Verse 8

प्रदीप्तरत्नोज्ज्वलकुण्डलायै
स्फुरन्महापन्नगभूषणाय ।
शिवान्वितायै च शिवान्विताय
नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ८ ॥

pradīptaratnojjvalakuṇḍalāyai
sphuranmahāpannagabhūṣaṇāya |
śivānvitāyai ca śivānvitāya
namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya ||

प्रदीप्तरत्नोज्ज्वलकुण्डलायैस्फुरन्महापन्नगभूषणायशिवान्वितायैशिवान्वितायनमः शिवायैचनमः शिवाय
हिन्दी अर्थ

उनके कुण्डल चमकते रत्नों से दमकते हैं, इनके गहने चमकते बड़े साँप हैं। वे शिव से जुड़ी हैं, ये शिवा से जुड़े हैं। शिवा को नमस्कार, और शिव को नमस्कार।

English sense

Her earrings blaze with glowing jewels; his ornaments are great snakes that glitter. She is joined to Śiva; he is joined to Śivā. I bow to Śivā, and I bow to Śiva.

पदार्थ · word by word
प्रदीप्तरत्नोज्ज्वलकुण्डलायै
earrings blaze with glowing jewelsचमकते रत्नों से दमकते कुण्डल
स्फुरन्महापन्नगभूषणाय
ornaments are great snakes that glitterचमकते बड़े साँप ही गहने
शिवान्वितायै
she is joined to Śivaशिव से जुड़ी
शिवान्विताय
he is joined to Śivāशिवा से जुड़े
नमः शिवायै
I bow to Śivāशिवा को नमस्कार
च
andऔर
नमः शिवाय
I bow to Śivaशिव को नमस्कार

फलश्रुतिःThe fruit of reciting

Verse 9

एतत्पठेदष्टकमिष्टदं यो
भक्त्या स मान्यो भुवि दीर्घजीवी ।
प्राप्नोति सौभाग्यमनन्तकालं
भूयात्सदा तस्य समस्तसिद्धिः ॥ ९ ॥

etatpaṭhedaṣṭakamiṣṭadaṃ yo
bhaktyā sa mānyo bhuvi dīrghajīvī |
prāpnoti saubhāgyamanantakālaṃ
bhūyātsadā tasya samastasiddhiḥ ||

एतत् अष्टकम्इष्टदम्यः पठेत्भक्त्यामान्यःभुविदीर्घजीवीसौभाग्यम्अनन्तकालम्समस्तसिद्धिः
हिन्दी अर्थ

यह अष्टक मनचाही चीज़ देता है। जो इसे भक्ति से पढ़ता है, वह धरती पर सम्मान पाता है और लम्बी आयु जीता है। उसे अनन्त समय तक सौभाग्य मिलता है, और उसे सदा हर सफलता मिले।

English sense

This eight-verse hymn grants what one wishes. Whoever reads it with devotion is honoured on earth and lives long. He gains good fortune for endless time, and may every success always be his.

पदार्थ · word by word
एतत् अष्टकम्
this eight-verse hymnयह अष्टक
इष्टदम्
grants what one wishesमनचाही चीज़ देता
यः पठेत्
whoever readsजो पढ़ता है
भक्त्या
with devotionभक्ति से
मान्यः
honouredसम्मान पाता
भुवि
on earthधरती पर
दीर्घजीवी
lives longलम्बी आयु जीता
सौभाग्यम्
good fortuneसौभाग्य
अनन्तकालम्
for endless timeअनन्त समय तक
समस्तसिद्धिः
every successहर सफलता
इति श्रीमच्छङ्कराचार्य कृत अर्धनारीश्वर स्तोत्रम् ।

Terms on this page

Mahadeva महादेव An epithet of Shiva, "the great god";
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Parvati पार्वती The daughter of the mountain and consort of Shiva; the questioner to whom much of tantra is expounded.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras