Vaiṣṇava stotra · ascribed to Śaṅkara

श्रीविष्णुभुजङ्गप्रयातस्तोत्रम्

Vishnu Bhujanga Prayata Stotram — From the formless Brahman to the Lord with two wives

The metre has the rolling beat of a snake gliding, and the hymn moves the same way. It opens on the Brahman that the Upaniṣads can only point to, then lets the mind settle on one form, Lakshmi and the Earth at its side. From verse 10 the voice turns personal: old age is a she-demon eating the body, and the singer asks only to be remembered by the Lord as he remembers him.

Verse 1

चिदंशं विभुं निर्मलं निर्विकल्पं
निरीहं निराकारमोङ्कारगम्यम् ।
गुणातीतमव्यक्तमेकं तुरीयं
परं ब्रह्म यं वेद तस्मै नमस्ते ॥ १ ॥

cidaṃśaṃ vibhuṃ nirmalaṃ nirvikalpaṃ
nirīhaṃ nirākāramoṅkāragamyam |
guṇātītamavyaktamekaṃ turīyaṃ
paraṃ brahma yaṃ veda tasmai namaste ||

चिदंशम्विभुम्निर्मलम्निर्विकल्पम्निरीहम्निराकारम्ओङ्कारगम्यम्गुणातीतम्अव्यक्तम्एकम्तुरीयम्परं ब्रह्म यं वेदतस्मै नमस्ते
हिन्दी अर्थ

मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जिन्हें ज्ञानी परब्रह्म के रूप में जानते हैं: जो चेतना स्वरूप हैं, सर्वव्यापी, निर्मल, विकल्प-रहित, इच्छा-रहित और निराकार हैं, ओंकार से पाए जाते हैं, गुणों से परे, अव्यक्त, एक और तुरीय अवस्था हैं।

English sense

I bow to him whom the wise know as the highest Brahman: of the nature of consciousness, all-pervading, spotless, without alternatives, without wishes, without form, reached through Om, beyond the qualities, unseen, one, the fourth state.

पदार्थ · word by word
चिदंशम्
of the nature of consciousnessचेतना स्वरूप
विभुम्
all-pervadingसर्वव्यापी
निर्मलम्
spotlessनिर्मल
निर्विकल्पम्
without alternativesविकल्प-रहित
निरीहम्
without wishesइच्छा-रहित
निराकारम्
without formनिराकार
ओङ्कारगम्यम्
reached through Omओंकार से पाए जाने वाले
गुणातीतम्
beyond the qualitiesगुणों से परे
अव्यक्तम्
unseenअव्यक्त
एकम्
oneएक
तुरीयम्
the fourth stateतुरीय अवस्था
परं ब्रह्म यं वेद
whom the wise know as the highest Brahmanजिन्हें ज्ञानी परब्रह्म के रूप में जानते हैं
तस्मै नमस्ते
I bow to himउन्हें प्रणाम

Verse 2

विशुद्धं शिवं शान्तमाद्यन्तशून्यं
जगज्जीवनं ज्योतिरानन्दरूपम् ।
अदिग्देशकालव्यवच्छेदनीयं
त्रयी वक्ति यं वेद तस्मै नमस्ते ॥ २ ॥

viśuddhaṃ śivaṃ śāntamādyantaśūnyaṃ
jagajjīvanaṃ jyotirānandarūpam |
adigdeśakālavyavacchedanīyaṃ
trayī vakti yaṃ veda tasmai namaste ||

विशुद्धम्शिवम्शान्तम्आद्यन्तशून्यम्जगज्जीवनम्ज्योतिरानन्दरूपम्अदिग्देशकालव्यवच्छेदनीयम्त्रयी वक्तियं वेदतस्मै नमस्ते
हिन्दी अर्थ

वे शुद्ध, मंगलमय और शान्त हैं, उनका न आदि है न अन्त, वे जगत के प्राण हैं, ज्योति और आनन्द के रूप हैं। दिशा, स्थान और समय उन्हें किसी से अलग नहीं कर सकते। वेद उनके बारे में यही कहते हैं, और जो उन्हें जानता है: उन्हें मेरा प्रणाम।

English sense

He is pure, kind and calm, without beginning or end, the life of the world, light and joy in form. Direction, place and time cannot cut him off from anything. The Vedas say it of him, and the one who knows him: I bow to him.

पदार्थ · word by word
विशुद्धम्
pureशुद्ध
शिवम्
kindमंगलमय
शान्तम्
calmशान्त
आद्यन्तशून्यम्
without beginning or endजिनका न आदि है न अन्त
जगज्जीवनम्
the life of the worldजगत के प्राण
ज्योतिरानन्दरूपम्
light and joy in formज्योति और आनन्द के रूप
अदिग्देशकालव्यवच्छेदनीयम्
direction, place and time cannot cut him offदिशा, स्थान और समय उन्हें अलग नहीं कर सकते
त्रयी वक्ति
the Vedas say itवेद कहते हैं
यं वेद
the one who knows himजो उन्हें जानता है
तस्मै नमस्ते
I bow to himउन्हें मेरा प्रणाम

Verse 3

महायोगपीठे परिभ्राजमाने
धरण्यादितत्त्वात्मके शक्तियुक्ते ।
गुणाहस्करे वह्निबिम्बार्धमध्ये
समासीनमोङ्कर्णिकेऽष्टाक्षराब्जे ॥ ३ ॥

mahāyogapīṭhe paribhrājamāne
dharaṇyāditattvātmake śaktiyukte |
guṇāhaskare vahnibimbārdhamadhye
samāsīnamoṅkarṇike'ṣṭākṣarābje ||

महायोगपीठे परिभ्राजमानेधरण्यादितत्त्वात्मकेशक्तियुक्तेगुणाहस्करेवह्निबिम्बार्धमध्येसमासीनम्ओङ्कर्णिकेअष्टाक्षराब्जे
हिन्दी अर्थ

वे योग के चमकते महान आसन पर बैठे हैं, जो पृथ्वी आदि तत्त्वों से बना है और शक्ति से युक्त है, आधे अग्नि-मण्डल के बीच, गुणों के सूर्य में, उस आठ अक्षरों वाले कमल में जिसका केन्द्र ओम् है।

English sense

He sits on the shining great seat of yoga, made of earth and the other elements and joined with Śakti, in the middle of half a fire-disc, within the sun of the qualities, in the eight-syllable lotus that has Om as its centre.

पदार्थ · word by word
महायोगपीठे परिभ्राजमाने
on the shining great seat of yogaयोग के चमकते महान आसन पर
धरण्यादितत्त्वात्मके
made of earth and the other elementsपृथ्वी आदि तत्त्वों से बने
शक्तियुक्ते
joined with Śaktiशक्ति से युक्त
गुणाहस्करे
within the sun of the qualitiesगुणों के सूर्य में
वह्निबिम्बार्धमध्ये
in the middle of half a fire-discआधे अग्नि-मण्डल के बीच
समासीनम्
he sitsबैठे हैं
ओङ्कर्णिके
that has Om as its centreजिसका केन्द्र ओम् है
अष्टाक्षराब्जे
in the eight-syllable lotusआठ अक्षरों वाले कमल में

Verse 4

समानोदितानेकसूर्येन्दुकोटि
प्रभापूरतुल्यद्युतिं दुर्निरीक्षम् ।
न शीतं न चोष्णं सुवर्णावदात
प्रसन्नं सदानन्दसंवित्स्वरूपम् ॥ ४ ॥

samānoditānekasūryendukoṭi
prabhāpūratulyadyutiṃ durnirīkṣam |
na śītaṃ na coṣṇaṃ suvarṇāvadāta
prasannaṃ sadānandasaṃvitsvarūpam ||

समानोदितानेकसूर्येन्दुकोटिप्रभापूरतुल्यद्युतिम्दुर्निरीक्षम्न शीतं न चोष्णम्सुवर्णावदातप्रसन्नम्सदानन्दसंवित्स्वरूपम्
हिन्दी अर्थ

उनकी चमक एक साथ उगे करोड़ों सूर्यों और चन्द्रमाओं की रोशनी की बाढ़ के बराबर है, और उसे देखना कठिन है। वे न ठण्डे हैं न गरम, शुद्ध सोने की तरह निर्मल और शान्त हैं, और उनका रूप सदा रहने वाला आनन्द और चेतना है।

English sense

His brightness equals the flood of light of crores of suns and moons rising together, and it is hard to look at. He is neither cold nor hot, clear as pure gold and serene, and his form is joy and awareness that never end.

पदार्थ · word by word
समानोदितानेकसूर्येन्दुकोटिप्रभापूरतुल्यद्युतिम्
whose brightness equals the flood of light of crores of suns and moons rising togetherएक साथ उगे करोड़ों सूर्यों और चन्द्रमाओं की रोशनी की बाढ़ के बराबर चमक वाले
दुर्निरीक्षम्
hard to look atजिन्हें देखना कठिन है
न शीतं न चोष्णम्
neither cold nor hotन ठण्डे न गरम
सुवर्णावदातप्रसन्नम्
clear as pure gold and sereneशुद्ध सोने की तरह निर्मल और शान्त
सदानन्दसंवित्स्वरूपम्
whose form is joy and awareness that never endजिनका रूप सदा रहने वाला आनन्द और चेतना है

Verse 5

सुनासापुटं सुन्दरभ्रूललाटं
किरीटोचिताकुञ्चितस्निग्धकेशम् ।
स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायताक्षं
समुत्फुल्लरत्नप्रसूनावतंसम् ॥ ५ ॥

sunāsāpuṭaṃ sundarabhrūlalāṭaṃ
kirīṭocitākuñcitasnigdhakeśam |
sphuratpuṇḍarīkābhirāmāyatākṣaṃ
samutphullaratnaprasūnāvataṃsam ||

सुनासापुटम्सुन्दरभ्रूललाटम्किरीटोचिताकुञ्चितस्निग्धकेशम्स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायताक्षम्समुत्फुल्लरत्नप्रसूनावतंसम्
हिन्दी अर्थ

उनकी नाक सुन्दर है, भौंहें और माथा सुन्दर हैं, और उनके चमकीले घुँघराले बाल मुकुट के योग्य हैं। उनकी बड़ी आँखें खिले कमल जैसी मनोहर हैं। कान के गहने के रूप में उनके पास पूरी तरह खिले रत्न-फूल हैं।

English sense

His nose is fine, his brows and forehead are beautiful, and his glossy, curling hair fits the crown. His wide eyes are lovely like open lotuses. For an ear-ornament he has jewel-flowers in full bloom.

पदार्थ · word by word
सुनासापुटम्
with a fine noseसुन्दर नाक वाले
सुन्दरभ्रूललाटम्
with beautiful brows and foreheadसुन्दर भौंहों और माथे वाले
किरीटोचिताकुञ्चितस्निग्धकेशम्
with glossy, curling hair that fits the crownमुकुट के योग्य चमकीले घुँघराले बालों वाले
स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायताक्षम्
with wide eyes lovely like open lotusesखिले कमल जैसी मनोहर बड़ी आँखों वाले
समुत्फुल्लरत्नप्रसूनावतंसम्
with jewel-flowers in full bloom for an ear-ornamentकान के गहने के रूप में पूरी तरह खिले रत्न-फूलों वाले

Verse 6

लसत्कुण्डलामृष्टगण्डस्थलान्तं
जपारागचोराधरं चारुहासम् ।
अलिव्याकुलामोदिमन्दारमालं
महोरस्फुरत्कौस्तुभोदारहारम् ॥ ६ ॥

lasatkuṇḍalāmṛṣṭagaṇḍasthalāntaṃ
japārāgacorādharaṃ cāruhāsam |
alivyākulāmodimandāramālaṃ
mahorasphuratkaustubhodārahāram ||

लसत्कुण्डलामृष्टगण्डस्थलान्तम्जपारागचोराधरम्चारुहासम्अलिव्याकुलामोदिमन्दारमालम्महोरस्फुरत्कौस्तुभोदारहारम्
हिन्दी अर्थ

चमकते कुण्डल उनके गालों को छूते हैं, उनके होंठ जपा के फूल की लाली चुरा लेते हैं, और उनकी मुस्कान मनोहर है। मन्दार के फूलों की सुगन्धित माला, जिस पर भौंरे मँडरा रहे हैं, उनके सिर पर है। उनकी छाती पर बड़ा कौस्तुभ मणि और सुन्दर हार चमकते हैं।

English sense

His cheeks are brushed by shining earrings, his lip steals the red of the japā flower, and his smile is lovely. A garland of mandāra flowers, sweet-smelling and busy with bees, is on his head. The great Kaustubha gem and a fine necklace shine on his chest.

पदार्थ · word by word
लसत्कुण्डलामृष्टगण्डस्थलान्तम्
whose cheeks are brushed by shining earringsजिनके गालों को चमकते कुण्डल छूते हैं
जपारागचोराधरम्
whose lip steals the red of the japā flowerजिनके होंठ जपा के फूल की लाली चुराते हैं
चारुहासम्
whose smile is lovelyमनोहर मुस्कान वाले
अलिव्याकुलामोदिमन्दारमालम्
with a sweet-smelling mandāra garland busy with beesभौंरे मँडराती सुगन्धित मन्दार माला वाले
महोरस्फुरत्कौस्तुभोदारहारम्
on whose chest the great Kaustubha gem and a fine necklace shineजिनकी छाती पर बड़ा कौस्तुभ मणि और सुन्दर हार चमकते हैं

Verse 7

सुरत्नाङ्गदैरन्वितं बाहुदण्डै
श्चतुर्भिश्चलत्कङ्कणालङ्कृताग्रैः ।
उदारोदरालङ्कृतं पीतवस्त्रं
पदद्वन्द्वनिर्धूतपद्माभिरामम् ॥ ७ ॥

suratnāṅgadairanvitaṃ bāhudaṇḍai
ścaturbhiścalatkaṅkaṇālaṅkṛtāgraiḥ |
udārodarālaṅkṛtaṃ pītavastraṃ
padadvandvanirdhūtapadmābhirāmam ||

सुरत्नाङ्गदैरन्वितम्बाहुदण्डैश्चतुर्भिःचलत्कङ्कणालङ्कृताग्रैःउदारोदरालङ्कृतम्पीतवस्त्रम्पदद्वन्द्वनिर्धूतपद्माभिरामम्
हिन्दी अर्थ

उनकी चार बलिष्ठ भुजाओं पर रत्नों के सुन्दर बाजूबन्द हैं और उनके सिरे झूलते कंगनों से सजे हैं। उनका पेट सुडौल और सुन्दर है, वे पीला वस्त्र पहने हैं, और उनके दोनों चरण कमलों की सुन्दरता को भी मात देते हैं।

English sense

Fine jewelled armlets are on his four strong arms, and their tips are decked with swinging bracelets. His belly is graceful and beautiful, he wears yellow cloth, and his two feet outdo the loveliness of lotuses.

पदार्थ · word by word
सुरत्नाङ्गदैरन्वितम्
with fine jewelled armletsरत्नों के सुन्दर बाजूबन्द वाले
बाहुदण्डैश्चतुर्भिः
on his four strong armsचार बलिष्ठ भुजाओं पर
चलत्कङ्कणालङ्कृताग्रैः
tips decked with swinging braceletsसिरे झूलते कंगनों से सजे
उदारोदरालङ्कृतम्
with a graceful and beautiful bellyसुडौल और सुन्दर पेट वाले
पीतवस्त्रम्
wearing yellow clothपीला वस्त्र पहने
पदद्वन्द्वनिर्धूतपद्माभिरामम्
whose two feet outdo the loveliness of lotusesजिनके दोनों चरण कमलों की सुन्दरता को मात देते हैं

Verse 8

स्वभक्तेषु सन्दर्शिताकारमेवं
सदा भावयन् सन्निरुद्धेन्द्रियाश्वः ।
दुरापं नरो याति संसारपारं
परस्मै परेभ्योऽपि तस्मै नमस्ते ॥ ८ ॥

svabhakteṣu sandarśitākāramevaṃ
sadā bhāvayan sanniruddhendriyāśvaḥ |
durāpaṃ naro yāti saṃsārapāraṃ
parasmai parebhyo'pi tasmai namaste ||

स्वभक्तेषु सन्दर्शिताकारम्एवम् सदा भावयन्सन्निरुद्धेन्द्रियाश्वःदुरापम्नरःयाति संसारपारम्परस्मै परेभ्योऽपितस्मै नमस्ते
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य अपने भक्तों को दिखाए गए इस रूप का सदा ध्यान करता है और अपनी इन्द्रियों के घोड़ों को रोके रखता है, वह संसार के उस पार पहुँच जाता है जहाँ पहुँचना कठिन है। जो परे से भी परे हैं, उन्हें मेरा प्रणाम।

English sense

A man who always keeps in mind this form that he shows to his devotees, holding the horses of his senses in check, crosses over worldly life, which is hard to cross. I bow to him who is beyond the beyond.

पदार्थ · word by word
स्वभक्तेषु सन्दर्शिताकारम्
this form that he shows to his devoteesअपने भक्तों को दिखाया गया यह रूप
एवम् सदा भावयन्
always keeping in mindइस तरह सदा ध्यान करता हुआ
सन्निरुद्धेन्द्रियाश्वः
holding the horses of his senses in checkइन्द्रियों के घोड़ों को रोके रखने वाला
दुरापम्
hard to crossजहाँ पहुँचना कठिन है
नरः
a manमनुष्य
याति संसारपारम्
crosses over worldly lifeसंसार के उस पार पहुँच जाता है
परस्मै परेभ्योऽपि
to him who is beyond the beyondजो परे से भी परे हैं
तस्मै नमस्ते
I bow to himउन्हें मेरा प्रणाम

Verse 9

श्रिया शातकुम्भद्युतिस्निग्धकान्त्या
धरण्या च दूर्वादलश्यामलाङ्ग्या ।
कलत्रद्वयेनामुना तोषिताय
त्रिलोकीगृहस्थाय विष्णो नमस्ते ॥ ९ ॥

śriyā śātakumbhadyutisnigdhakāntyā
dharaṇyā ca dūrvādalaśyāmalāṅgyā |
kalatradvayenāmunā toṣitāya
trilokīgṛhasthāya viṣṇo namaste ||

श्रिया शातकुम्भद्युतिस्निग्धकान्त्याधरण्या च दूर्वादलश्यामलाङ्ग्याकलत्रद्वयेनामुना तोषितायत्रिलोकीगृहस्थायविष्णो नमस्ते
हिन्दी अर्थ

श्री, जो सोने की तरह चमकीली और स्निग्ध हैं, और पृथ्वी, जो दूर्वा घास की तरह साँवली हैं: इन दो पत्नियों से वे प्रसन्न हैं। वे तीनों लोकों के गृहस्थ हैं। विष्णु, आपको मेरा प्रणाम।

English sense

Śrī, as bright and glossy as gold, and Earth, dark like durvā grass: with these two wives he is pleased. He is the householder of the three worlds. Viṣṇu, I bow to you.

पदार्थ · word by word
श्रिया शातकुम्भद्युतिस्निग्धकान्त्या
with Śrī, as bright and glossy as goldश्री के साथ, जो सोने की तरह चमकीली और स्निग्ध हैं
धरण्या च दूर्वादलश्यामलाङ्ग्या
and with Earth, dark like durvā grassऔर पृथ्वी के साथ, जो दूर्वा घास की तरह साँवली हैं
कलत्रद्वयेनामुना तोषिताय
pleased with these two wivesइन दो पत्नियों से प्रसन्न
त्रिलोकीगृहस्थाय
the householder of the three worldsतीनों लोकों के गृहस्थ
विष्णो नमस्ते
Viṣṇu, I bow to youविष्णु, आपको मेरा प्रणाम

Verse 10

शरीरं कलत्रं सुतं बन्धुवर्गं
वयस्यं धनं सद्म भृत्यं भुवं च ।
समस्तं परित्यज्य हा कष्टमेको
गमिष्यामि दुःखेन दूरं किलाहम् ॥ १० ॥

śarīraṃ kalatraṃ sutaṃ bandhuvargaṃ
vayasyaṃ dhanaṃ sadma bhṛtyaṃ bhuvaṃ ca |
samastaṃ parityajya hā kaṣṭameko
gamiṣyāmi duḥkhena dūraṃ kilāham ||

शरीरं कलत्रं सुतं बन्धुवर्गम्वयस्यं धनं सद्म भृत्यं भुवं चसमस्तं परित्यज्यहा कष्टम्एकःगमिष्यामि दुःखेन दूरम्किल अहम्
हिन्दी अर्थ

शरीर, पत्नी, पुत्र, रिश्तेदार, मित्र, धन, घर, नौकर और ज़मीन: मैं इन सबको छोड़ दूँगा। हाय, कितने दुःख की बात है, मैं अकेला, दुःख के साथ दूर चला जाऊँगा।

English sense

Body, wife, son, relatives, friend, wealth, house, servants and land: I will leave them all behind. Alas, how sad, I will go far away alone, in sorrow.

पदार्थ · word by word
शरीरं कलत्रं सुतं बन्धुवर्गम्
body, wife, son, relativesशरीर, पत्नी, पुत्र, रिश्तेदार
वयस्यं धनं सद्म भृत्यं भुवं च
friend, wealth, house, servants and landमित्र, धन, घर, नौकर और ज़मीन
समस्तं परित्यज्य
leaving them all behindइन सबको छोड़कर
हा कष्टम्
alas, how sadहाय, कितने दुःख की बात है
एकः
aloneअकेला
गमिष्यामि दुःखेन दूरम्
I will go far away in sorrowदुःख के साथ दूर चला जाऊँगा
किल अहम्
I, indeedमैं

Verse 11

जरेयं पिशाचीव हा जीवतो मे
वसामत्ति रक्तं च मांसं बलं च ।
अहो देव सीदामि दीनानुकम्पिन्
किमद्यापि हन्त त्वयोदासितव्यम् ॥ ११ ॥

jareyaṃ piśācīva hā jīvato me
vasāmatti raktaṃ ca māṃsaṃ balaṃ ca |
aho deva sīdāmi dīnānukampin
kimadyāpi hanta tvayodāsitavyam ||

जरा इयम्पिशाची इवजीवतः मेवसाम् अत्तिरक्तं मांसं बलं चअहो देव सीदामिदीनानुकम्पिन्किम् अद्य अपि उदासितव्यम्
हिन्दी अर्थ

बुढ़ापा, राक्षसी की तरह, मेरे जीते-जी मेरी चर्बी, मेरा रक्त, मेरा मांस और मेरी ताक़त खाए जा रहा है। हाय, प्रभु, मैं डूब रहा हूँ। आप दीनों पर दया करने वाले हैं। फिर भी आप अब तक क्यों अलग खड़े हैं?

English sense

Old age, like a she-demon, eats up my fat, my blood, my flesh and my strength while I am still alive. Alas, Lord, I am sinking. You are kind to the poor. Why are you still standing aside even now?

पदार्थ · word by word
जरा इयम्
this old ageयह बुढ़ापा
पिशाची इव
like a she-demonराक्षसी की तरह
जीवतः मे
while I am still aliveमेरे जीते-जी
वसाम् अत्ति
eats up my fatचर्बी खाए जा रही है
रक्तं मांसं बलं च
blood, flesh and strengthरक्त, मांस और ताक़त
अहो देव सीदामि
alas, Lord, I am sinkingहाय, प्रभु, मैं डूब रहा हूँ
दीनानुकम्पिन्
you who are kind to the poorआप जो दीनों पर दया करते हैं
किम् अद्य अपि उदासितव्यम्
why are you still standing aside even nowआप अब तक क्यों अलग खड़े हैं

Verse 12

कफव्याहतोष्णोल्बणश्वासवेग
व्यथाविस्फुरत्सर्वमर्मास्थिबन्धाम् ।
विचिन्त्याहमन्त्यामसङ्ख्यामवस्थां
बिभेमि प्रभो किं करोमि प्रसीद ॥ १२ ॥

kaphavyāhatoṣṇolbaṇaśvāsavega
vyathāvisphuratsarvamarmāsthibandhām |
vicintyāhamantyāmasaṅkhyāmavasthāṃ
bibhemi prabho kiṃ karomi prasīda ||

कफव्याहतोष्णोल्बणश्वासवेगव्यथाविस्फुरत्सर्वमर्मास्थिबन्धाम्विचिन्त्यअहम् अन्त्याम् असङ्ख्याम् अवस्थाम्बिभेमिप्रभोकिं करोमिप्रसीद
हिन्दी अर्थ

मैं अपनी उस अन्तिम अवस्था के बारे में सोचता हूँ, जब मेरी साँस गरम और तेज़ चलेगी, कफ़ से रुकी हुई, और मेरे सारे जोड़, मर्मस्थान और हड्डियाँ दर्द से धड़केंगी। उस अवस्था की गिनती नहीं हो सकती। मैं डरता हूँ, प्रभु। मैं क्या करूँ? मुझ पर कृपा करो।

English sense

I think of my last state, when my breath will rush hot and rough, blocked by phlegm, and all my joints, vital points and bones will throb with pain. That state cannot be counted. I am afraid, Lord. What shall I do? Be kind to me.

पदार्थ · word by word
कफव्याहतोष्णोल्बणश्वासवेग
the rush of breath, hot and rough, blocked by phlegmकफ़ से रुकी गरम और तेज़ साँस का वेग
व्यथाविस्फुरत्सर्वमर्मास्थिबन्धाम्
in which all joints, vital points and bones throb with painजिसमें सारे जोड़, मर्मस्थान और हड्डियाँ दर्द से धड़कती हैं
विचिन्त्य
thinking ofसोचकर
अहम् अन्त्याम् असङ्ख्याम् अवस्थाम्
I, of the last state that cannot be countedमैं उस अन्तिम अवस्था के बारे में जिसकी गिनती नहीं हो सकती
बिभेमि
I am afraidमैं डरता हूँ
प्रभो
Lordप्रभु
किं करोमि
what shall I doमैं क्या करूँ
प्रसीद
be kind to meमुझ पर कृपा करो

Verse 13

लपन्नच्युतानन्त गोविन्द विष्णो
मुरारे हरे नाथ नारायणेति ।
यथानुस्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तं
तथा मे दयाशील देव प्रसीद ॥ १३ ॥

lapannacyutānanta govinda viṣṇo
murāre hare nātha nārāyaṇeti |
yathānusmariṣyāmi bhaktyā bhavantaṃ
tathā me dayāśīla deva prasīda ||

लपन्अच्युत अनन्त गोविन्द विष्णो मुरारे हरे नाथ नारायण इतियथा अनुस्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तम्तथा मे प्रसीददयाशील देव
हिन्दी अर्थ

मैं भक्ति से आपको याद करूँगा, यह बुदबुदाते हुए: "अच्युत, अनन्त, गोविन्द, विष्णु, मुरारि, हरि, नाथ, नारायण।" हे दयालु प्रभु, जिस तरह मैं आपको याद करूँ, ठीक उसी तरह मुझ पर कृपा करना।

English sense

I will remember you with devotion, murmuring, "Acyuta, Ananta, Govinda, Viṣṇu, Murāri, Hari, Nātha, Nārāyaṇa." Be kind to me, merciful Lord, in just the way I remember you.

पदार्थ · word by word
लपन्
murmuringबुदबुदाते हुए
अच्युत अनन्त गोविन्द विष्णो मुरारे हरे नाथ नारायण इति
Acyuta, Ananta, Govinda, Viṣṇu, Murāri, Hari, Nātha, Nārāyaṇaअच्युत, अनन्त, गोविन्द, विष्णु, मुरारि, हरि, नाथ, नारायण
यथा अनुस्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तम्
in the way I remember you with devotionजिस तरह मैं भक्ति से आपको याद करूँ
तथा मे प्रसीद
be kind to me in just that wayठीक उसी तरह मुझ पर कृपा करना
दयाशील देव
merciful Lordहे दयालु प्रभु

Verse 14

भुजङ्गप्रयातं पठेद्यस्तु भक्त्या
समाधाय चित्ते भवन्तं मुरारे ।
स मोहं विहायाशु युष्मत् प्रसादात्
समाश्रित्य योगं व्रजत्यच्युतं त्वाम् ॥ १४ ॥

bhujaṅgaprayātaṃ paṭhedyastu bhaktyā
samādhāya citte bhavantaṃ murāre |
sa mohaṃ vihāyāśu yuṣmat prasādāt
samāśritya yogaṃ vrajatyacyutaṃ tvām ||

भुजङ्गप्रयातम्यः पठेत् भक्त्यासमाधाय चित्ते भवन्तं मुरारेसः मोहं विहाय आशुयुष्मत्प्रसादात्समाश्रित्य योगम्व्रजति अच्युतं त्वाम्
हिन्दी अर्थ

जो इस भुजङ्गप्रयात का भक्ति से पाठ करता है, हे मुरारि, आपको अपने मन में रखते हुए, वह आपकी कृपा से शीघ्र ही अपना मोह छोड़ देता है। वह योग का सहारा लेकर आप तक पहुँचता है, हे अच्युत।

English sense

Whoever recites this Bhujaṅgaprayāta with devotion, keeping you, Murāri, in his mind, quickly drops his confusion by your grace. He holds on to yoga and reaches you, Acyuta.

पदार्थ · word by word
भुजङ्गप्रयातम्
this Bhujaṅgaprayātaयह भुजङ्गप्रयात
यः पठेत् भक्त्या
whoever recites with devotionजो भक्ति से पाठ करता है
समाधाय चित्ते भवन्तं मुरारे
keeping you, Murāri, in his mindआपको, हे मुरारि, अपने मन में रखते हुए
सः मोहं विहाय आशु
he quickly drops his confusionवह शीघ्र अपना मोह छोड़ देता है
युष्मत्प्रसादात्
by your graceआपकी कृपा से
समाश्रित्य योगम्
holding on to yogaयोग का सहारा लेकर
व्रजति अच्युतं त्वाम्
reaches you, Acyutaआप तक पहुँचता है, हे अच्युत
॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्री विष्णु भुजङ्ग प्रयात स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Lakshmi लक्ष्मी The Goddess of wealth and prosperity; for home worship a seated form is preferred, since a standing posture is understood to symbolize the instability of wealth.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras