Vakratunda Stotram (Shankaracharya) — The hymn to Vakratuṇḍa, with its seed-syllables, named for Śaṅkarācārya · वक्रतुण्डस्तोत्रम्

Verse 1

१I

ॐ ॐ ॐकाररूपं हिमकररुचिरं यत्स्वरूपं तुरीयं त्रैगुण्यातीतलीलं कलयति मनसा तेजसोदारवृत्तिः ॥
योगीन्द्रा ब्रह्मरन्ध्रे सहजगुणमयं श्रीहरेन्द्रं स्वसंज्ञं गंगंगंगंगणेशं गजमुखमनिशं व्यापकं चिंतयंति ॥ १ ॥

oṃ oṃ oṃkārarūpaṃ himakararuciraṃ yatsvarūpaṃ turīyaṃ traiguṇyātītalīlaṃ kalayati manasā tejasodāravṛttiḥ
yogīndrā brahmarandhre sahajaguṇamayaṃ śrīharendraṃ svasaṃjñaṃ gaṃgaṃgaṃgaṃgaṇeśaṃ gajamukhamaniśaṃ vyāpakaṃ ciṃtayaṃti

ॐ ॐ ॐकार-रूपम्हिमकर-रुचिरम्यत्-स्वरूपम् तुरीयम्त्रैगुण्य-अतीत-लीलम्कलयति मनसा तेजसा उदार-वृत्तिःयोगि-इन्द्राः ब्रह्म-रन्ध्रेसहज-गुण-मयम् श्री-हर-इन्द्रम् स्व-संज्ञम्गं गं गं गं गणेशम् गज-मुखम्अनिशम् व्यापकम् चिंतयंति

हिन्दी अर्थ

ॐ ॐ — जिनका रूप ॐकार है, जो चन्द्रमा जैसे सुन्दर हैं, जिनका स्वरूप तुरीय है, जिनकी लीला तीनों गुणों से परे है, जिन्हें उदार वृत्ति वाला तेज से मन में धारण करता है; योगीन्द्र ब्रह्मरन्ध्र में सहज गुणमय, श्रीहरेन्द्र, अपने ही नाम वाले, गं गं गं गं, गजमुख, व्यापक गणेश का निरन्तर चिन्तन करते हैं।

English sense

Oṃ oṃ — him whose form is Oṃkāra, lovely as the moon, whose own nature is the fourth state, whose play is beyond the three guṇas, whom the one of noble conduct grasps in his mind through splendour; the lords of yoga contemplate without cease in the brahmarandhra the elephant-faced Gaṇeśa, made of the innate quality, the lord Śrī Hara's own, whose name is his own, gaṃ gaṃ gaṃ gaṃ, the all-pervading.

पदार्थ · word by word

ॐ ॐ ॐकार-रूपम्

oṃ oṃ, whose form is Oṃkāraॐ ॐ, ॐकार-रूप

हिमकर-रुचिरम्

lovely as the moonचन्द्रमा जैसे सुन्दर

यत्-स्वरूपम् तुरीयम्

whose own nature is the fourth stateजिनका स्वरूप तुरीय

त्रैगुण्य-अतीत-लीलम्

whose play is beyond the three guṇasतीनों गुणों से परे लीला वाले

कलयति मनसा तेजसा उदार-वृत्तिः

the one of noble conduct grasps in his mind through splendourउदार वृत्ति वाला तेज से मन में धारण करता है

योगि-इन्द्राः ब्रह्म-रन्ध्रे

the lords of yoga, in the brahmarandhraयोगीन्द्र ब्रह्मरन्ध्र में

सहज-गुण-मयम् श्री-हर-इन्द्रम् स्व-संज्ञम्

made of the innate quality, Śrī Hara's own, whose name is his ownसहज गुणमय, श्रीहरेन्द्र, अपने ही नाम वाले

गं गं गं गं गणेशम् गज-मुखम्

gaṃ gaṃ gaṃ gaṃ, Gaṇeśa, elephant-facedगं गं गं गं गणेश, गजमुख

अनिशम् व्यापकम् चिंतयंति

contemplate without cease the all-pervadingनिरन्तर व्यापक का चिन्तन करते हैं

Verse 2

२II

वंवंवंविघ्नराजं भजति निजभुजे दक्षिणे पाणिशुंडं क्रोंक्रोंक्रोंक्रोधमुद्रादलितरिपुकुलं कल्पवृक्षस्य मूले ॥
दंदंदंदंतमेकं दधतमभिमुखं कामधेन्वादिसेव्यं धंधंधंधारयंतं दधतमतिशयं सिद्धिबुद्धीर्ददंतम् ॥ २ ॥

vaṃvaṃvaṃvighnarājaṃ bhajati nijabhuje dakṣiṇe pāṇiśuṃḍaṃ kroṃkroṃkroṃkrodhamudrādalitaripukulaṃ kalpavṛkṣasya mūle
daṃdaṃdaṃdaṃtamekaṃ dadhatamabhimukhaṃ kāmadhenvādisevyaṃ dhaṃdhaṃdhaṃdhārayaṃtaṃ dadhatamatiśayaṃ siddhibuddhīrdadaṃtam

वं वं वं विघ्न-राजम् भजतिनिज-भुजे दक्षिणे पाणि-शुंडम्क्रों क्रों क्रों क्रोध-मुद्रा-दलित-रिपु-कुलम्कल्प-वृक्षस्य मूलेदं दं दं दंतम् एकम् दधतम् अभिमुखम्कामधेनु-आदि-सेव्यम्धं धं धं धारयंतम् दधतम् अतिशयम्सिद्धि-बुद्धीः ददंतम्

हिन्दी अर्थ

वं वं वं — विघ्नराज को भजता है, जिनके दाहिने हाथ में हाथ और सूँड़ है, क्रों क्रों क्रों, जो क्रोध-मुद्रा से शत्रु-कुल को कुचलते हैं, कल्पवृक्ष के मूल में; दं दं दं — एक दन्त धारण किए, सम्मुख, कामधेनु आदि से सेवित, धं धं धं, धारण करते हुए, अतिशय धारण किए, सिद्धियाँ और बुद्धियाँ देते हुए।

English sense

Vaṃ vaṃ vaṃ — one worships the king of obstacles, with trunk and hand in his right arm, kroṃ kroṃ kroṃ, who crushes the hosts of enemies with the mudrā of wrath, at the root of the wishing-tree; daṃ daṃ daṃ — bearing his single tusk, facing us, served by the wish-cow and the rest, dhaṃ dhaṃ dhaṃ, sustaining, bearing abundance, bestowing the siddhis and buddhis.

पदार्थ · word by word

वं वं वं विघ्न-राजम् भजति

vaṃ vaṃ vaṃ, one worships the king of obstaclesवं वं वं विघ्नराज को भजता है

निज-भुजे दक्षिणे पाणि-शुंडम्

with trunk and hand in his right armदाहिनी भुजा में हाथ और सूँड़ वाले

क्रों क्रों क्रों क्रोध-मुद्रा-दलित-रिपु-कुलम्

kroṃ kroṃ kroṃ, crushing the hosts of enemies with the mudrā of wrathक्रों क्रों क्रों क्रोध-मुद्रा से शत्रु-कुल कुचलने वाले

कल्प-वृक्षस्य मूले

at the root of the wishing-treeकल्पवृक्ष के मूल में

दं दं दं दंतम् एकम् दधतम् अभिमुखम्

daṃ daṃ daṃ, bearing a single tusk, facing usदं दं दं एक दन्त धारण किए, सम्मुख

कामधेनु-आदि-सेव्यम्

served by the wish-cow and the restकामधेनु आदि से सेवित

धं धं धं धारयंतम् दधतम् अतिशयम्

dhaṃ dhaṃ dhaṃ, sustaining, bearing abundanceधं धं धं धारण करते, अतिशय धारण किए

सिद्धि-बुद्धीः ददंतम्

bestowing the siddhis and buddhisसिद्धियाँ और बुद्धियाँ देते हुए

Verse 3

३III

तुंतुंतुंतुंगरूपं गगनमुपगतं व्याप्नुवन्तं दिगंतं क्लीं क्लीं क्लीं कामनाथं गलितमदजलं लोलमत्तालिमालम् ॥
ह्रीं ह्रीं ह्रींकाररूपं सकलमुनिजनैर्ध्येयमुद्दिक्षुदंडं श्रीं श्रीं श्रीं संश्रयंतं निखिलनिधिकलं नौमि हेरंबलंबम् ॥ ३ ॥

tuṃtuṃtuṃtuṃgarūpaṃ gaganamupagataṃ vyāpnuvantaṃ digaṃtaṃ klīṃ klīṃ klīṃ kāmanāthaṃ galitamadajalaṃ lolamattālimālam
hrīṃ hrīṃ hrīṃkārarūpaṃ sakalamunijanairdhyeyamuddikṣudaṃḍaṃ śrīṃ śrīṃ śrīṃ saṃśrayaṃtaṃ nikhilanidhikalaṃ naumi heraṃbalaṃbam

तुं तुं तुं तुंग-रूपम्गगनम् उपगतम् व्याप्नुवन्तम् दिक्-अंतम्क्लीं क्लीं क्लीं काम-नाथम्गलित-मद-जलम् लोल-मत्त-अलि-मालम्ह्रीं ह्रीं ह्रींकार-रूपम्सकल-मुनि-जनैः ध्येयम् उत्-इक्षु-दंडम्श्रीं श्रीं श्रीं संश्रयंतम् निखिल-निधि-कलम्नौमि हेरंब-लंबम्

हिन्दी अर्थ

तुं तुं तुं — ऊँचे रूप वाले, आकाश तक पहुँचे, दिशाओं के अन्त तक व्यापक, क्लीं क्लीं क्लीं, काम के नाथ, मद-जल बहाते, झूमते मतवाले भौंरों की माला वाले; ह्रीं ह्रीं ह्रीं, ह्रींकार-रूप, सब मुनिजनों से ध्येय, ईख का दण्ड उठाए, श्रीं श्रीं श्रीं, सबको आश्रय देते, सब निधियों के अंश वाले — मैं ऊँचे हेरम्ब को प्रणाम करता हूँ।

English sense

Tuṃ tuṃ tuṃ — of towering form, reaching the sky, pervading the ends of the quarters, klīṃ klīṃ klīṃ, lord of desire, with rut-fluid streaming, garlanded by swaying drunken bees; hrīṃ hrīṃ hrīṃ, whose form is the hrīṃ-syllable, meditated on by all sages, with the sugar-cane staff raised, śrīṃ śrīṃ śrīṃ, sheltering all, holding the portion of every treasure — I bow to the tall Heramba.

पदार्थ · word by word

तुं तुं तुं तुंग-रूपम्

tuṃ tuṃ tuṃ, of towering formतुं तुं तुं ऊँचे रूप वाले

गगनम् उपगतम् व्याप्नुवन्तम् दिक्-अंतम्

reaching the sky, pervading the ends of the quartersआकाश तक पहुँचे, दिशाओं के अन्त तक व्यापक

क्लीं क्लीं क्लीं काम-नाथम्

klīṃ klīṃ klīṃ, lord of desireक्लीं क्लीं क्लीं काम के नाथ

गलित-मद-जलम् लोल-मत्त-अलि-मालम्

with rut-fluid streaming, garlanded by swaying drunken beesमद-जल बहाते, झूमते मतवाले भौंरों की माला वाले

ह्रीं ह्रीं ह्रींकार-रूपम्

hrīṃ hrīṃ, whose form is the hrīṃ-syllableह्रीं ह्रीं ह्रींकार-रूप

सकल-मुनि-जनैः ध्येयम् उत्-इक्षु-दंडम्

meditated on by all sages, with the sugar-cane staff raisedसब मुनिजनों से ध्येय, ईख का दण्ड उठाए

श्रीं श्रीं श्रीं संश्रयंतम् निखिल-निधि-कलम्

śrīṃ śrīṃ śrīṃ, sheltering all, holding the portion of every treasureश्रीं श्रीं श्रीं सबको आश्रय देते, सब निधियों के अंश वाले

नौमि हेरंब-लंबम्

I bow to the tall Herambaऊँचे हेरम्ब को प्रणाम करता हूँ

Verse 4

४IV

ग्लौं ग्लौं ग्लौंकारमाद्यं प्रणवमयमहामंत्रमुक्तावलीनां सिद्धं विघ्नेशबीजं शशिकरसदृशं योगिनां ध्यानगम्यम् ॥
डांडांडांडामरूपं दलितभवभयं सूर्यकोटिप्रकाशं यंयंयंयक्षराजं जपति मुनिजनो बाह्यमाभ्यंतरं च ॥ ४ ॥

glauṃ glauṃ glauṃkāramādyaṃ praṇavamayamahāmaṃtramuktāvalīnāṃ siddhaṃ vighneśabījaṃ śaśikarasadṛśaṃ yogināṃ dhyānagamyam
ḍāṃḍāṃḍāṃḍāmarūpaṃ dalitabhavabhayaṃ sūryakoṭiprakāśaṃ yaṃyaṃyaṃyakṣarājaṃ japati munijano bāhyamābhyaṃtaraṃ ca

ग्लौं ग्लौं ग्लौंकारम् आद्यम्प्रणव-मय-महा-मंत्र-मुक्तावलीनाम् सिद्धम् विघ्नेश-बीजम्शशि-कर-सदृशम् योगिनाम् ध्यान-गम्यम्डां डां डां डामर-रूपम् दलित-भव-भयम्सूर्य-कोटि-प्रकाशम्यं यं यं यक्ष-राजम् जपति मुनि-जनःबाह्यम् आभ्यंतरम् च

हिन्दी अर्थ

ग्लौं ग्लौं — आद्य ग्लौंकार, प्रणवमय महामन्त्रों की मुक्तावलियों में सिद्ध विघ्नेश-बीज, चन्द्र की किरणों जैसे, योगियों के ध्यान से गम्य; डां डां डां, डामर रूप वाले, संसार का भय दलने वाले, करोड़ सूर्यों जैसे प्रकाशमान, यं यं यं, यक्षराज — मुनिजन बाहर और भीतर उनका जप करते हैं।

English sense

Glauṃ glauṃ — the primal glauṃ-syllable, the perfected seed of the lord of obstacles among the pearl-strings of the great mantras made of the praṇava, like the moon's rays, reached by the meditation of yogis; ḍāṃ ḍāṃ ḍāṃ, of the ḍāmara form, who has crushed the fear of existence, bright as a crore of suns, yaṃ yaṃ yaṃ, the king of the yakṣas — the sages repeat him without and within.

पदार्थ · word by word

ग्लौं ग्लौं ग्लौंकारम् आद्यम्

glauṃ glauṃ, the primal glauṃ-syllableग्लौं ग्लौं आद्य ग्लौंकार

प्रणव-मय-महा-मंत्र-मुक्तावलीनाम् सिद्धम् विघ्नेश-बीजम्

the perfected seed of the lord of obstacles among the pearl-strings of praṇava-made great mantrasप्रणवमय महामन्त्र-मुक्तावलियों में सिद्ध विघ्नेश-बीज

शशि-कर-सदृशम् योगिनाम् ध्यान-गम्यम्

like the moon's rays, reached by the meditation of yogisचन्द्र-किरण जैसे, योगियों के ध्यान से गम्य

डां डां डां डामर-रूपम् दलित-भव-भयम्

ḍāṃ ḍāṃ ḍāṃ, of ḍāmara form, who has crushed the fear of existenceडां डां डां डामर रूप, भव-भय दलने वाले

सूर्य-कोटि-प्रकाशम्

bright as a crore of sunsकरोड़ सूर्यों जैसे प्रकाशमान

यं यं यं यक्ष-राजम् जपति मुनि-जनः

yaṃ yaṃ yaṃ, the king of the yakṣas — the sages repeat himयं यं यं यक्षराज का मुनिजन जप करते हैं

बाह्यम् आभ्यंतरम् च

without and withinबाहर और भीतर

Verse 5

५V

हुंहुंहुंहेमवर्णं श्रुतिगणितगुणं शूर्पकर्णं कृपालुं ध्येयं यं सूर्यबिंबे उरसि च विलसत्सर्पयज्ञोपवीतम् ॥
स्वाहाहुंफट्समेतैष्ठठठसहितैः पल्लवैः सेव्यमानैर्मंत्राणां सप्तकोटिप्रगुणितमहिमध्यानमीशं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

huṃhuṃhuṃhemavarṇaṃ śrutigaṇitaguṇaṃ śūrpakarṇaṃ kṛpāluṃ dhyeyaṃ yaṃ sūryabiṃbe urasi ca vilasatsarpayajñopavītam
svāhāhuṃphaṭsametaiṣṭhaṭhaṭhasahitaiḥ pallavaiḥ sevyamānairmaṃtrāṇāṃ saptakoṭipraguṇitamahimadhyānamīśaṃ prapadye

हुं हुं हुं हेम-वर्णम्श्रुति-गणित-गुणम् शूर्प-कर्णम् कृपालुम्ध्येयम् यम् सूर्य-बिंबे उरसि चविलसत्-सर्प-यज्ञोपवीतम्स्वाहा-हुं-फट्-समेतैः ठ-ठ-ठ-सहितैः पल्लवैः सेव्यमानैःमंत्राणाम् सप्त-कोटि-प्रगुणित-महिमध्यानम् ईशम् प्रपद्ये

हिन्दी अर्थ

हुं हुं हुं — सोने के रंग वाले, जिनके गुण श्रुतियाँ गिनती हैं, शूर्पकर्ण, कृपालु, सूर्य-बिम्ब में और वक्ष में ध्येय, सर्प का यज्ञोपवीत चमकाते; स्वाहा, हुं और फट् तथा ठ ठ ठ के पल्लवों से सेवित — सात करोड़ मन्त्रों से बढ़ी महिमा वाले, ध्यान के विषय ईश की मैं शरण लेता हूँ।

English sense

Huṃ huṃ huṃ — golden in colour, whose virtues the Vedas count, winnow-eared, compassionate, to be meditated on in the disc of the sun and in the breast, with a serpent gleaming as his sacred thread; served by the endings svāhā, huṃ and phaṭ and by ṭha ṭha ṭha — I take refuge in the Lord, whose greatness is multiplied by the seven crore mantras, the object of meditation.

पदार्थ · word by word

हुं हुं हुं हेम-वर्णम्

huṃ huṃ huṃ, golden in colourहुं हुं हुं सोने के रंग वाले

श्रुति-गणित-गुणम् शूर्प-कर्णम् कृपालुम्

whose virtues the Vedas count, winnow-eared, compassionateश्रुतियों से गिने गुण वाले, शूर्पकर्ण, कृपालु

ध्येयम् यम् सूर्य-बिंबे उरसि च

to be meditated on in the sun's disc and in the breastसूर्य-बिम्ब और वक्ष में ध्येय

विलसत्-सर्प-यज्ञोपवीतम्

with a serpent gleaming as sacred threadचमकते सर्प के यज्ञोपवीत वाले

स्वाहा-हुं-फट्-समेतैः ठ-ठ-ठ-सहितैः पल्लवैः सेव्यमानैः

served by the endings with svāhā, huṃ, phaṭ and ṭha ṭha ṭhaस्वाहा, हुं, फट् और ठ ठ ठ के पल्लवों से सेवित

मंत्राणाम् सप्त-कोटि-प्रगुणित-महिम

whose greatness is multiplied by the seven crore mantrasसात करोड़ मन्त्रों से बढ़ी महिमा वाले

ध्यानम् ईशम् प्रपद्ये

I take refuge in the Lord, the object of meditationध्यान-विषय ईश की शरण लेता हूँ

Verse 6

६VI

पूर्वं पीठं त्रिकोणं तदुपरि रुचिरं षड्दलं सूपपत्रं तस्योर्द्ध्वं बद्धरेखावसुदलकमलं बाह्यतोऽधश्च तस्य ॥
मध्ये हुंकारबीजं तदनु भगवतो बीजषट्कं पुरारेरष्टौ शुक्लेशसिंधौ बहुलगणपतेर्विष्टरे वाष्टकं च ॥ ६ ॥

pūrvaṃ pīṭhaṃ trikoṇaṃ tadupari ruciraṃ ṣaḍdalaṃ sūpapatraṃ tasyorddhvaṃ baddharekhāvasudalakamalaṃ bāhyato'dhaśca tasya
madhye huṃkārabījaṃ tadanu bhagavato bījaṣaṭkaṃ purāreraṣṭau śukleśasiṃdhau bahulagaṇapaterviṣṭare vāṣṭakaṃ ca

पूर्वम् पीठम् त्रिकोणम्तत्-उपरि रुचिरम् षट्-दलम् सु-उपपत्रम्तस्य ऊर्द्ध्वम् बद्ध-रेखा-वसु-दल-कमलम्बाह्यतः अधः च तस्यमध्ये हुंकार-बीजम्तत्-अनु भगवतः बीज-षट्कम्पुर-अरेः अष्टौ शुक्ल-ईश-सिंधौबहुल-गणपतेः विष्टरे वा अष्टकम् च

हिन्दी अर्थ

पहले पीठ, त्रिकोण; उसके ऊपर सुन्दर पत्रों वाला छः दलों का कमल; उसके ऊपर रेखाओं से बँधा अष्टदल कमल, उसके बाहर और नीचे; बीच में हुंकार बीज, फिर भगवान् के छः बीज, शुक्ल ईश-सागर में पुरारि के आठ, और बहुल गणपति के आसन पर एक अष्टक।

English sense

First the pīṭha, a triangle; upon it a lovely six-petalled lotus with fine petals; above that an eight-petalled lotus bound with lines, outside and below it; in the middle the seed huṃ, then the six seeds of the Lord, the eight of the enemy of the cities in the white ocean of the Lord, and an eightfold set on the seat of the manifold Gaṇapati.

पदार्थ · word by word

पूर्वम् पीठम् त्रिकोणम्

first the pīṭha, a triangleपहले पीठ, त्रिकोण

तत्-उपरि रुचिरम् षट्-दलम् सु-उपपत्रम्

upon it a lovely six-petalled lotus with fine petalsउसके ऊपर सुन्दर पत्रों वाला षड्दल

तस्य ऊर्द्ध्वम् बद्ध-रेखा-वसु-दल-कमलम्

above that an eight-petalled lotus bound with linesउसके ऊपर रेखाओं से बँधा अष्टदल कमल

बाह्यतः अधः च तस्य

outside and below itउसके बाहर और नीचे

मध्ये हुंकार-बीजम्

in the middle the seed huṃबीच में हुंकार बीज

तत्-अनु भगवतः बीज-षट्कम्

then the six seeds of the Lordफिर भगवान् के छः बीज

पुर-अरेः अष्टौ शुक्ल-ईश-सिंधौ

the eight of the enemy of the cities in the white ocean of the Lordशुक्ल ईश-सागर में पुरारि के आठ

बहुल-गणपतेः विष्टरे वा अष्टकम् च

and an eightfold set on the seat of the manifold Gaṇapatiबहुल गणपति के आसन पर एक अष्टक

Verse 7

७VII

धर्माद्यष्टौ प्रसिद्धा दिशि विदिशि गणा बाह्यतो लोकपालान् मध्ये क्षेत्राधिनाथं मुनिजनतिलकं मंत्रमुद्रापदेशम् ॥
एवं यो भक्तियुक्तो जपति गणपतिं पुष्पधूपाक्षताद्यैर्नैवेद्यैर्मोदकानां स्तुतिनटविलसद्गीतवादित्रनादैः ॥ ७ ॥

dharmādyaṣṭau prasiddhā diśi vidiśi gaṇā bāhyato lokapālān madhye kṣetrādhināthaṃ munijanatilakaṃ maṃtramudrāpadeśam
evaṃ yo bhaktiyukto japati gaṇapatiṃ puṣpadhūpākṣatādyairnaivedyairmodakānāṃ stutinaṭavilasadgītavāditranādaiḥ

धर्म-आदि-अष्टौ प्रसिद्धाः दिशि विदिशिगणाः बाह्यतः लोक-पालान्मध्ये क्षेत्र-अधिनाथम् मुनि-जन-तिलकम्मंत्र-मुद्रा-अपदेशम्एवम् यः भक्ति-युक्तः जपति गणपतिम्पुष्प-धूप-अक्षत-आद्यैः नैवेद्यैः मोदकानाम्स्तुति-नट-विलसत्-गीत-वादित्र-नादैः

हिन्दी अर्थ

धर्म आदि प्रसिद्ध आठ दिशाओं और विदिशाओं में, बाहर गण, लोकपाल, बीच में क्षेत्राधिनाथ, मुनिजनों के तिलक, मन्त्र और मुद्रा के उपदेश — इस प्रकार जो भक्तियुक्त होकर पुष्प, धूप, अक्षत आदि से, मोदकों के नैवेद्य से, स्तुतियों, नर्तकों और गीत-वाद्य की ध्वनियों से गणपति का जप करता है:

English sense

The well-known eight, Dharma and the rest, in the directions and their corners, the gaṇas outside, the guardians of the worlds, in the middle the lord of the field, the ornament of sages, the teaching of mantra and mudrā — whoever, full of devotion, thus repeats to Gaṇapati with flowers, incense, unhusked rice and the rest, with offerings of sweets, with praises, with dancers and the sounds of song and music:

पदार्थ · word by word

धर्म-आदि-अष्टौ प्रसिद्धाः दिशि विदिशि

the well-known eight, Dharma and the rest, in the directions and cornersधर्म आदि प्रसिद्ध आठ दिशा-विदिशाओं में

गणाः बाह्यतः लोक-पालान्

the gaṇas outside, the guardians of the worldsबाहर गण, लोकपाल

मध्ये क्षेत्र-अधिनाथम् मुनि-जन-तिलकम्

in the middle the lord of the field, the ornament of sagesबीच में क्षेत्राधिनाथ, मुनिजनों के तिलक

मंत्र-मुद्रा-अपदेशम्

the teaching of mantra and mudrāमन्त्र-मुद्रा का उपदेश

एवम् यः भक्ति-युक्तः जपति गणपतिम्

whoever, full of devotion, thus repeats to Gaṇapatiइस प्रकार जो भक्तियुक्त होकर गणपति का जप करता है

पुष्प-धूप-अक्षत-आद्यैः नैवेद्यैः मोदकानाम्

with flowers, incense, rice and the rest, with offerings of sweetsपुष्प, धूप, अक्षत आदि से, मोदकों के नैवेद्य से

स्तुति-नट-विलसत्-गीत-वादित्र-नादैः

with praises, dancers and the sounds of song and musicस्तुतियों, नर्तकों और गीत-वाद्य की ध्वनियों से

Verse 8

८VIII

राजानस्तस्य भृत्या इव युवतिकुलं दासवत्सर्वदाऽऽस्ते लक्ष्मीः सर्वाङ्गयुक्ता त्यजति न सदनं किंकराः सर्वलोकाः ॥
पुत्राः पौत्राः प्रपौत्रा रणभुवि विजयो द्यूतवादे प्रवीणो यस्येशो विघ्नराजो निवसति हृदये भक्तिभाजां स देवः ॥ ८ ॥

rājānastasya bhṛtyā iva yuvatikulaṃ dāsavatsarvadā''ste lakṣmīḥ sarvāṅgayuktā tyajati na sadanaṃ kiṃkarāḥ sarvalokāḥ
putrāḥ pautrāḥ prapautrā raṇabhuvi vijayo dyūtavāde pravīṇo yasyeśo vighnarājo nivasati hṛdaye bhaktibhājāṃ sa devaḥ

राजानः तस्य भृत्याः इवयुवति-कुलम् दास-वत् सर्वदा आस्तेलक्ष्मीः सर्व-अङ्ग-युक्ता त्यजति न सदनम्किंकराः सर्व-लोकाःपुत्राः पौत्राः प्रपौत्राःरण-भुवि विजयः द्यूत-वादे प्रवीणःयस्य ईशः विघ्न-राजः निवसति हृदयेभक्ति-भाजाम् सः देवः

हिन्दी अर्थ

राजा उसके सेवकों जैसे हैं, युवतियों का समूह सदा दासी की तरह उसके पास रहता है, सर्वाङ्ग-युक्त लक्ष्मी उसका घर नहीं छोड़ती, सब लोक उसके किंकर हैं; पुत्र, पौत्र, प्रपौत्र, रणभूमि में विजय, जुए और वाद में प्रवीणता — जिसके हृदय में भक्तों के देव, ईश विघ्नराज निवास करते हैं।

English sense

kings are like his servants, the company of young women ever waits on him like slaves, Lakṣmī with all her limbs never leaves his house, all the worlds are his attendants; sons, grandsons, great-grandsons, victory on the battlefield, skill in gambling and debate — he in whose heart the Lord, the king of obstacles, the god of the devout, dwells.

पदार्थ · word by word

राजानः तस्य भृत्याः इव

kings are like his servantsराजा उसके सेवकों जैसे

युवति-कुलम् दास-वत् सर्वदा आस्ते

the company of young women ever waits on him like slavesयुवतियों का समूह सदा दासी की तरह रहता है

लक्ष्मीः सर्व-अङ्ग-युक्ता त्यजति न सदनम्

Lakṣmī with all her limbs never leaves the houseसर्वाङ्ग-युक्त लक्ष्मी घर नहीं छोड़ती

किंकराः सर्व-लोकाः

all the worlds are his attendantsसब लोक उसके किंकर

पुत्राः पौत्राः प्रपौत्राः

sons, grandsons, great-grandsonsपुत्र, पौत्र, प्रपौत्र

रण-भुवि विजयः द्यूत-वादे प्रवीणः

victory on the battlefield, skill in gambling and debateरणभूमि में विजय, जुए-वाद में प्रवीण

यस्य ईशः विघ्न-राजः निवसति हृदये

in whose heart the Lord, king of obstacles, dwellsजिसके हृदय में ईश विघ्नराज निवास करते हैं

भक्ति-भाजाम् सः देवः

the god of the devoutभक्तों के वे देव

वक्रतुण्डस्तोत्रम्

अथ वक्रतुण्डस्तोत्रप्रारम्भःThe beginning of the hymn to Vakratuṇḍa

Verse 1

Verse 2

Verse 3

Verse 4

Verse 5

Verse 6

Verse 7

Verse 8

Terms on this page