As given in the Mantra Mahārṇava

वक्रतुण्डगणेशस्तवराजः

Vakratunda Ganesha Stavaraja — The king of hymns to Vakratuṇḍa Gaṇeśa

Each verse takes up one picture of Gaṇeśa: washing Pārvatī with water from his trunk, reaching for the moon on Śiva's head, writing down the Purāṇa with his tusk, sporting in the ocean. Between the pictures the hymn turns to what he is, the primal Oṃ, the Self, the one the Vedas call Brahman. The last verse promises the house of all fortune to those who praise him with it. See also Ganesha.

अथ वक्रतुंडगणेशस्तवराजप्रारंभःThe beginning of the king of hymns to Vakratuṇḍa Gaṇeśa

Verse 1

ॐकारमाद्यं प्रवदंति संतो वाचः श्रुतीनामपि यं गृणंति ॥
गजाननं देवगणानतांघ्रिं भजेऽहमर्द्धेंदुकृतावतंसम् ॥ १ ॥

oṃkāramādyaṃ pravadaṃti saṃto vācaḥ śrutīnāmapi yaṃ gṛṇaṃti
gajānanaṃ devagaṇānatāṃghriṃ bhaje'hamarddheṃdukṛtāvataṃsam

ॐकारम् आद्यम् प्रवदंति संतःवाचः श्रुतीनाम् अपि यम् गृणंतिगज-आननम् देव-गण-आनत-अंघ्रिम्भजे अहम् अर्द्ध-इंदु-कृत-अवतंसम्
हिन्दी अर्थ

जिन्हें सन्त आदि ॐकार कहते हैं, जिन्हें श्रुतियों की वाणियाँ भी गाती हैं, जिनके चरणों में देवगण झुकते हैं, जिनका शिरोभूषण अर्धचन्द्र है — उन गजानन को मैं भजता हूँ।

English sense

I worship the elephant-faced one whom the good call the primal Oṃkāra, whom even the voices of the Vedas praise, at whose feet the hosts of gods bow, who wears the half-moon as his crest-jewel.

पदार्थ · word by word
ॐकारम् आद्यम् प्रवदंति संतः
the good call him the primal Oṃkāraसन्त उन्हें आदि ॐकार कहते हैं
वाचः श्रुतीनाम् अपि यम् गृणंति
whom even the voices of the Vedas praiseजिन्हें श्रुतियों की वाणियाँ भी गाती हैं
गज-आननम् देव-गण-आनत-अंघ्रिम्
the elephant-faced, at whose feet the hosts of gods bowगजानन, जिनके चरणों में देवगण झुकते हैं
भजे अहम् अर्द्ध-इंदु-कृत-अवतंसम्
I worship him who wears the half-moon as crestअर्धचन्द्र-शिरोभूषण वाले को मैं भजता हूँ

Verse 2

पादारविंदार्चनतत्पराणां संसारदावानलभंगदक्षम् ॥
निरंतरं निर्गतदानतोयैस्तं नौमि विघ्नेश्वरमंबुदाभम् ॥ २ ॥

pādāraviṃdārcanatatparāṇāṃ saṃsāradāvānalabhaṃgadakṣam
niraṃtaraṃ nirgatadānatoyaistaṃ naumi vighneśvaramaṃbudābham

पाद-अरविंद-अर्चन-तत्पराणाम्संसार-दावानल-भंग-दक्षम्निरंतरम् निर्गत-दान-तोयैःतम् नौमि विघ्न-ईश्वरम् अंबुद-आभम्
हिन्दी अर्थ

जिनके चरण-कमलों की पूजा में लगे लोगों के संसार-दावानल को वे निरन्तर बहते मद-जल से बुझाने में कुशल हैं — उन मेघ जैसी कान्ति वाले विघ्नेश्वर को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to that lord of obstacles, dark as a rain-cloud, skilled in quenching the forest-fire of saṃsāra for those intent on worshipping his lotus feet, with the waters of rut ever streaming from him.

पदार्थ · word by word
पाद-अरविंद-अर्चन-तत्पराणाम्
for those intent on worshipping his lotus feetचरण-कमलों की पूजा में लगे लोगों के
संसार-दावानल-भंग-दक्षम्
skilled in quenching the forest-fire of saṃsāraसंसार-दावानल बुझाने में कुशल
निरंतरम् निर्गत-दान-तोयैः
with the waters of rut ever streamingनिरन्तर बहते मद-जल से
तम् नौमि विघ्न-ईश्वरम् अंबुद-आभम्
I bow to that lord of obstacles, like a rain-cloudउन मेघ-कान्ति विघ्नेश्वर को प्रणाम करता हूँ

Verse 3

कृतांगरागं नवकुंकुमेन मत्तालिजालं मदपंकमग्नम् ॥
निवारयंतं निजकर्णतालैः को विस्मरेत्पुत्रमनंगशत्रोः ॥ ३ ॥

kṛtāṃgarāgaṃ navakuṃkumena mattālijālaṃ madapaṃkamagnam
nivārayaṃtaṃ nijakarṇatālaiḥ ko vismaretputramanaṃgaśatroḥ

कृत-अंग-रागम् नव-कुंकुमेनमत्त-अलि-जालम् मद-पंक-मग्नम्निवारयंतम् निज-कर्ण-तालैःकः विस्मरेत् पुत्रम् अनंग-शत्रोः
हिन्दी अर्थ

जिनका शरीर नए केसर से लिपा है, जो अपने मद-कीचड़ में डूबे मतवाले भौंरों के झुण्ड को कानों की फटकार से हटाते हैं — काम के शत्रु (शिव) के उन पुत्र को कौन भूल सकता है?

English sense

Who could forget the son of the enemy of Kāma, his body anointed with fresh saffron, driving off with the flapping of his ears the swarm of drunken bees sunk in the mire of his rut?

पदार्थ · word by word
कृत-अंग-रागम् नव-कुंकुमेन
his body anointed with fresh saffronनए केसर से लिपे शरीर वाले
मत्त-अलि-जालम् मद-पंक-मग्नम्
the swarm of drunken bees sunk in the mire of rutमद-कीचड़ में डूबे मतवाले भौंरों के झुण्ड को
निवारयंतम् निज-कर्ण-तालैः
driving off with the flapping of his earsअपने कानों की फटकार से हटाते हुए
कः विस्मरेत् पुत्रम् अनंग-शत्रोः
who could forget the son of Kāma's enemyकाम-शत्रु के पुत्र को कौन भूले

Verse 4

शंभोर्जटाजूटनिवासि गंगाजलं समानीय करांबुजेन ॥
लीलाभिराराच्छिवमर्चयंतं गजाननं भक्तियुता भजंति ॥ ४ ॥

śaṃbhorjaṭājūṭanivāsi gaṃgājalaṃ samānīya karāṃbujena
līlābhirārācchivamarcayaṃtaṃ gajānanaṃ bhaktiyutā bhajaṃti

शंभोः जटा-जूट-निवासि गंगा-जलम्समानीय कर-अंबुजेनलीलाभिः आरात् शिवम् अर्चयंतम्गज-आननम् भक्ति-युताः भजंति
हिन्दी अर्थ

जो शम्भु की जटाओं में बसे गङ्गाजल को अपने कर-कमल से लेकर लीलापूर्वक पास से शिव की पूजा करते हैं — उन गजानन को भक्तियुक्त लोग भजते हैं।

English sense

The devout worship the elephant-faced one who, drawing with his lotus-trunk the water of the Gaṅgā that dwells in the matted locks of Śambhu, playfully worships Śiva from close by.

पदार्थ · word by word
शंभोः जटा-जूट-निवासि गंगा-जलम्
the Gaṅgā water dwelling in Śambhu's matted locksशम्भु की जटाओं में बसा गङ्गाजल
समानीय कर-अंबुजेन
drawing with his lotus-trunkकर-कमल से लेकर
लीलाभिः आरात् शिवम् अर्चयंतम्
playfully worshipping Śiva from close byलीला से पास से शिव की पूजा करते
गज-आननम् भक्ति-युताः भजंति
the devout worship the elephant-faced oneभक्तियुक्त गजानन को भजते हैं

Verse 5

कुमारमुक्तौ पुनरात्महेतोः पयोधरौ पर्वतराजपुत्र्याः ॥
प्रक्षालयंतं करशीकरेण मौग्ध्येन तं नागमुखं भजामि ॥ ५ ॥

kumāramuktau punarātmahetoḥ payodharau parvatarājaputryāḥ
prakṣālayaṃtaṃ karaśīkareṇa maugdhyena taṃ nāgamukhaṃ bhajāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

तया समुद्भूतगजास्यहस्ताग्रे शीकराः पुष्करंध्रमुक्ताः ॥
व्योमांगणे ते विचरंति ताराः कालात्मना मौक्तिकतुल्यभासः ॥ ६ ॥

tayā samudbhūtagajāsyahastāgre śīkarāḥ puṣkaraṃdhramuktāḥ
vyomāṃgaṇe te vicaraṃti tārāḥ kālātmanā mauktikatulyabhāsaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

क्रीडारते वारिनिधौ गजास्ये वेलामतिक्रामति वारिपूरे ॥
कल्पावसानं परिचिंत्य देवाः कैलासनाथं श्रुतिभिः स्तुवंति ॥ ७ ॥

krīḍārate vārinidhau gajāsye velāmatikrāmati vāripūre
kalpāvasānaṃ pariciṃtya devāḥ kailāsanāthaṃ śrutibhiḥ stuvaṃti

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

नागानने नागकृतोत्तरीये क्रीडारते देवकुमारसंघैः ॥
त्वयि क्षणं कालगतिं विहाय तौ प्रापतुः कंदुकतामिनेंदू ॥ ८ ॥

nāgānane nāgakṛtottarīye krīḍārate devakumārasaṃghaiḥ
tvayi kṣaṇaṃ kālagatiṃ vihāya tau prāpatuḥ kaṃdukatāmineṃdū

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

मदोल्लसत्पंचमुखैरजस्रमध्यापयंतं सकलागमार्थम् ॥
देवानृषीन्भक्तजनैकमित्रं हेरंवमर्कारुणमाश्रयामि ॥ ९ ॥

madollasatpaṃcamukhairajasramadhyāpayaṃtaṃ sakalāgamārtham
devānṛṣīnbhaktajanaikamitraṃ heraṃvamarkāruṇamāśrayāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

पादांबुजाभ्यामतिवामनाभ्यां कृतार्थयंतं कृपया धरित्रीम् ॥
अकारणं कारणमात्तवाचां तन्नागवक्रं न जहाति चेतः ॥ १० ॥

pādāṃbujābhyāmativāmanābhyāṃ kṛtārthayaṃtaṃ kṛpayā dharitrīm
akāraṇaṃ kāraṇamāttavācāṃ tannāgavakraṃ na jahāti cetaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

येनार्पितं सत्यवतीसुताय पुराणमालिख्य विषाणकोट्या ॥
तं चंद्रमौलेस्तनयं तपोभिराराध्यमानंदघनं भजामि ॥ ११ ॥

yenārpitaṃ satyavatīsutāya purāṇamālikhya viṣāṇakoṭyā
taṃ caṃdramaulestanayaṃ tapobhirārādhyamānaṃdaghanaṃ bhajāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

पदं श्रुतीनामपदं स्तुतीनां लीलावतारं परमात्ममूर्तेः ॥
नागात्मकं वा पुरुषात्मकं वा त्वभेदमाद्यं भज विघ्नराजम् ॥ १२ ॥

padaṃ śrutīnāmapadaṃ stutīnāṃ līlāvatāraṃ paramātmamūrteḥ
nāgātmakaṃ vā puruṣātmakaṃ vā tvabhedamādyaṃ bhaja vighnarājam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

पाशांकुशोभग्नरदं त्वभीष्टं करैर्दधानं कररंध्रमुक्तैः ॥
मुक्ताफलाभैः पृथुशीकरौघैः सिंचंतमंगं शिवयोर्भजामि ॥ १३ ॥

pāśāṃkuśobhagnaradaṃ tvabhīṣṭaṃ karairdadhānaṃ kararaṃdhramuktaiḥ
muktāphalābhaiḥ pṛthuśīkaraughaiḥ siṃcaṃtamaṃgaṃ śivayorbhajāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

अनेकमेकं गजमेकदंतं चैतन्यरूपं जगदादिबीजम् ॥
ब्रह्मेति यं वेदविदो वदंति तं शंभुसूनुं सततं भजामि ॥ १४ ॥

anekamekaṃ gajamekadaṃtaṃ caitanyarūpaṃ jagadādibījam
brahmeti yaṃ vedavido vadaṃti taṃ śaṃbhusūnuṃ satataṃ bhajāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

स्वांकस्थिताया निजवल्लभाया मुखांबुजालोकनलोलनेत्रम् ॥
स्मेराननाब्जं मदवैभवेन रुद्धं भजे विश्वविमोहनं तम् ॥ १५ ॥

svāṃkasthitāyā nijavallabhāyā mukhāṃbujālokanalolanetram
smerānanābjaṃ madavaibhavena ruddhaṃ bhaje viśvavimohanaṃ tam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

ये पूर्वमाराध्य गजाननं त्वां सर्वाणि शास्त्राणि पठंति तेषाम् ॥
त्वत्तो न चान्यत्प्रतिपाद्यमेतैस्तदास्ति चेत्सर्वमसत्यकल्पम् ॥ १६ ॥

ye pūrvamārādhya gajānanaṃ tvāṃ sarvāṇi śāstrāṇi paṭhaṃti teṣām
tvatto na cānyatpratipādyametaistadāsti cetsarvamasatyakalpam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

हिरण्यवर्णं जगदीशितारं कविं पुराणं रविमंडलस्थम् ॥
गजाननं यं प्रविशंति संतस्तत्कालयोगैस्तमहं प्रपद्ये ॥ १७ ॥

hiraṇyavarṇaṃ jagadīśitāraṃ kaviṃ purāṇaṃ ravimaṃḍalastham
gajānanaṃ yaṃ praviśaṃti saṃtastatkālayogaistamahaṃ prapadye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

वेदांतगीतं पुरुषं भजेऽहमात्मानमानंदघनं हृदिस्थम् ॥
गजाननं यन्महसा जनानां विघ्नांधकारो विलयं प्रयाति ॥ १८ ॥

vedāṃtagītaṃ puruṣaṃ bhaje'hamātmānamānaṃdaghanaṃ hṛdistham
gajānanaṃ yanmahasā janānāṃ vighnāṃdhakāro vilayaṃ prayāti

वेदांत-गीतम् पुरुषम् भजे अहम्आत्मानम् आनंद-घनम् हृदि-स्थम्गज-आननम् यत्-महसा जनानाम्विघ्न-अंधकारः विलयम् प्रयाति
हिन्दी अर्थ

वेदान्त से गाए पुरुष, आत्मा, हृदय में स्थित आनन्दघन, उन गजानन को मैं भजता हूँ जिनके तेज से लोगों का विघ्न रूपी अन्धकार विलीन हो जाता है।

English sense

I worship the Person sung by the Vedānta, the Self, a mass of bliss dwelling in the heart, the elephant-faced one by whose splendour the darkness of obstacles of men melts away.

पदार्थ · word by word
वेदांत-गीतम् पुरुषम् भजे अहम्
I worship the Person sung by the Vedāntaवेदान्त-गीत पुरुष को भजता हूँ
आत्मानम् आनंद-घनम् हृदि-स्थम्
the Self, a mass of bliss in the heartहृदय में स्थित आनन्दघन आत्मा
गज-आननम् यत्-महसा जनानाम्
the elephant-faced, by whose splendour, of menगजानन, जिनके तेज से लोगों का
विघ्न-अंधकारः विलयम् प्रयाति
the darkness of obstacles melts awayविघ्न-अन्धकार विलीन हो जाता है

Verse 19

शंभोः समालोक्य जटाकलापे शशांकखंडं निजपुष्करेण ॥
स्वभग्नदंतं प्रविचिंत्य मौग्ध्यादाकृष्टुकामः श्रियमातनोतु ॥ १९ ॥

śaṃbhoḥ samālokya jaṭākalāpe śaśāṃkakhaṃḍaṃ nijapuṣkareṇa
svabhagnadaṃtaṃ praviciṃtya maugdhyādākṛṣṭukāmaḥ śriyamātanotu

शंभोः समालोक्य जटा-कलापे शशांक-खंडम्निज-पुष्करेणस्व-भग्न-दंतम् प्रविचिंत्य मौग्ध्यात्आकृष्टु-कामः श्रियम् आतनोतु
हिन्दी अर्थ

जो शम्भु की जटाओं में चन्द्र-खण्ड को देखकर भोलेपन से उसे अपना टूटा दन्त समझकर अपनी सूँड़ से खींचना चाहते थे — वे लक्ष्मी प्रदान करें।

English sense

May he who, seeing the crescent moon in Śambhu's mass of matted hair and in his innocence taking it for his own broken tusk, wished to pull it down with his trunk — may he bestow fortune.

पदार्थ · word by word
शंभोः समालोक्य जटा-कलापे शशांक-खंडम्
seeing the crescent moon in Śambhu's matted hairशम्भु की जटाओं में चन्द्र-खण्ड देखकर
निज-पुष्करेण
with his own trunkअपनी सूँड़ से
स्व-भग्न-दंतम् प्रविचिंत्य मौग्ध्यात्
taking it in innocence for his own broken tuskभोलेपन से उसे अपना टूटा दन्त समझकर
आकृष्टु-कामः श्रियम् आतनोतु
wishing to pull it down — may he bestow fortuneखींचने की इच्छा वाले — लक्ष्मी दें

Verse 20

विघ्नार्गलानां विनिपातनार्थं यं नारिकेलैः कदलीफलाद्यैः ॥
प्रसादयंते मदवारणास्यं प्रभुं सदाऽभीष्टमहं भजेयम् ॥ २० ॥

vighnārgalānāṃ vinipātanārthaṃ yaṃ nārikelaiḥ kadalīphalādyaiḥ
prasādayaṃte madavāraṇāsyaṃ prabhuṃ sadā'bhīṣṭamahaṃ bhajeyam

विघ्न-अर्गलानाम् विनिपातन-अर्थम्यम् नारिकेलैः कदली-फल-आद्यैः प्रसादयंतेमद-वारण-आस्यम् प्रभुम्सदा अभीष्टम् अहम् भजेयम्
हिन्दी अर्थ

विघ्न रूपी अर्गलाओं को गिराने के लिए जिन्हें लोग नारियल, केले आदि से प्रसन्न करते हैं, उन मद-गजमुख प्रभु, अपने अभीष्ट को मैं सदा भजूँ।

English sense

May I ever worship the Lord with the face of a rutting elephant, my desired one, whom people propitiate with coconuts, plantains and the like to bring down the bolts of obstacles.

पदार्थ · word by word
विघ्न-अर्गलानाम् विनिपातन-अर्थम्
to bring down the bolts of obstaclesविघ्न-अर्गलाओं को गिराने के लिए
यम् नारिकेलैः कदली-फल-आद्यैः प्रसादयंते
whom they propitiate with coconuts, plantains and the likeजिन्हें नारियल, केले आदि से प्रसन्न करते हैं
मद-वारण-आस्यम् प्रभुम्
the Lord with a rutting elephant's faceमद-गजमुख प्रभु को
सदा अभीष्टम् अहम् भजेयम्
may I ever worship my desired oneअपने अभीष्ट को सदा भजूँ

Verse 21

यज्ञैरनेकैर्बहुभिस्तपोभिराराध्यमाद्यं गजराजवक्रम् ॥
स्तुत्याऽनया ये विधिवत्स्तुवंति ते सर्वलक्ष्मीनिलया भवंति ॥ २१ ॥

yajñairanekairbahubhistapobhirārādhyamādyaṃ gajarājavakram
stutyā'nayā ye vidhivatstuvaṃti te sarvalakṣmīnilayā bhavaṃti

यज्ञैः अनेकैः बहुभिः तपोभिः आराध्यम्आद्यम् गज-राज-वक्रम्स्तुत्या अनया ये विधिवत् स्तुवंतिते सर्व-लक्ष्मी-निलयाः भवंति
हिन्दी अर्थ

अनेक यज्ञों और बहुत तपों से आराध्य, आद्य, गजराज-मुख की जो इस स्तुति से विधिपूर्वक स्तुति करते हैं, वे सब लक्ष्मियों के निवास बन जाते हैं।

English sense

Those who duly praise with this hymn the primal one with the face of the king of elephants, to be won by many sacrifices and many austerities — they become the abode of all fortune.

पदार्थ · word by word
यज्ञैः अनेकैः बहुभिः तपोभिः आराध्यम्
to be won by many sacrifices and many austeritiesअनेक यज्ञों और बहुत तपों से आराध्य
आद्यम् गज-राज-वक्रम्
the primal one with the face of the king of elephantsआद्य गजराज-मुख को
स्तुत्या अनया ये विधिवत् स्तुवंति
those who duly praise with this hymnजो इस स्तुति से विधिवत् स्तुति करते हैं
ते सर्व-लक्ष्मी-निलयाः भवंति
they become the abode of all fortuneवे सब लक्ष्मियों के निवास होते हैं
इति गणेशस्तवराजः समाप्तः ॥

Terms on this page

Ganesha गणेश The elephant-headed deity of auspicious beginnings, son of Shiva and Parvati.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras