Devī stotra · Śrīvidyā

त्रिपुरामहिम्नस्तोत्रम्

Tripura Mahimna Stotram — Fifty-six verses on the greatness of the Goddess Tripurā

The Tripurāmahimnaḥ stotra holds among the worshippers of Lalitā the place that the Śivamahimnaḥ stotra holds among the worshippers of Śiva. Ascribed to the sage Durvāsas, it praises the Goddess Tripurā as the single power that Brahmā, Viṣṇu and Śiva serve, the light behind the three worlds and the three states. Many of its verses carry, inside their words, the letters of her Śrī Vidyā mantra.

Verse 1

श्रीमातस्त्रिपुरे परात्परतरे देवि त्रिलोकीमहा-
सौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम् ।
उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पप्रभं ते वपुः
स्वान्ते मे स्फुरतु त्रिलोकनिलयं ज्योतिर्मयं वाङ्मयम् ॥ १ ॥

śrīmātastripure parātparatare devi trilokīmahā-
saundaryārṇavamanthanodbhavasudhāprācuryavarṇojjvalam
udyadbhānusahasranūtanajapāpuṣpaprabhaṃ te vapuḥ
svānte me sphuratu trilokanilayaṃ jyotirmayaṃ vāṅmayam

श्रीमातःत्रिपुरेपरात्परतरेत्रिलोकीमहासौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम्उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पप्रभम्वपुःस्वान्ते
हिन्दी अर्थ

हे श्री माता त्रिपुरे, हे देवि, जो सूक्ष्म से भी सूक्ष्म हैं! आपका रूप तीनों लोकों के सौन्दर्य-सागर के मन्थन से निकले अमृत की भरपूर आभा जैसा उज्ज्वल है। वह उगते हुए हज़ार सूर्यों और ताज़ा जपा-फूलों जैसा चमकता है। वह तीनों लोकों का घर है, प्रकाश और वाणी से बना है। वह मेरे हृदय में प्रकट हो।

English sense

O glorious Mother Tripurā, goddess subtler than the subtlest! Your form is bright as the rich nectar that comes from churning the ocean of beauty of the three worlds. It shines like a thousand rising suns and fresh hibiscus flowers. It is the home of the three worlds, made of light and of speech. May it shine in my heart.

पदार्थ · word by word
श्रीमातः
O glorious Motherहे श्री माता
त्रिपुरे
O Tripurāहे त्रिपुरा
परात्परतरे
O one subtler than the subtleहे सूक्ष्म से भी सूक्ष्म
त्रिलोकीमहासौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम्
bright as the rich nectar churned from the ocean of the three worlds' beautyतीनों लोकों के सौन्दर्य-सागर के मन्थन से निकले अमृत की भरपूर आभा जैसा उज्ज्वल
उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पप्रभम्
shining like a thousand rising suns and fresh hibiscus flowersउगते हजार सूर्यों और ताज़ा जपा-फूलों जैसी आभा वाला
वपुः
formरूप
स्वान्ते
in the heartहृदय में

Verse 2

आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिप्रोते वितानप्रभे
ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितषडाधाराब्जकक्षोन्नते ।
ब्रह्माण्डाब्जमहासने जननि ते मूर्तिं भजे चिन्मयीं
सौषुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिताम् ॥ २ ॥

ādikṣāntasamastavarṇasumaṇiprote vitānaprabhe
brahmādipratimābhikīlitaṣaḍādhārābjakakṣonnate
brahmāṇḍābjamahāsane janani te mūrtiṃ bhaje cinmayīṃ
sauṣumṇāyatapītapaṅkajamahāmadhyatrikoṇasthitām

आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिप्रोतेवितानप्रभेब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितषडाधाराब्जकक्षोन्नतेब्रह्माण्डाब्जमहासनेचिन्मयीम्सौषुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिताम्
हिन्दी अर्थ

माँ, मैं आपके चेतना-रूप स्वरूप की उपासना करता हूँ। वह सुषुम्णा के लम्बे पीले कमल के बीच के महा त्रिकोण में बैठा है। उसके ऊपर अ से क्ष तक सब वर्ण सुन्दर मणियों की तरह पिरोये हुए चँदोवे जैसे चमकते हैं। वह ब्रह्मा आदि की मूर्तियों से जड़े छह आधार-कमलों के ऊपर उठा है। वह ब्रह्मरन्ध्र के कमल रूपी महासन पर टिका है।

English sense

Mother, I worship your form made of awareness. It sits in the great triangle at the middle of the long yellow lotus of the suṣumṇā. Over it, strung like fine jewels, are all the letters from a to kṣa, shining like a canopy. It rises above the six lotus-bases set with images of Brahmā and the rest. It rests on the great seat that is the lotus of the crown.

पदार्थ · word by word
आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिप्रोते
strung with all the letters from a to kṣa as fine jewelsअ से क्ष तक सब वर्णों की सुन्दर मणियों से पिरोया हुआ
वितानप्रभे
shining like a canopyचँदोवे जैसी आभा वाला
ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितषडाधाराब्जकक्षोन्नते
raised above the six lotus-bases set with images of Brahmā and the restब्रह्मा आदि की मूर्तियों से जड़े छह आधार-कमलों के ऊपर उठा
ब्रह्माण्डाब्जमहासने
in the great seat that is the lotus at the crownब्रह्मरन्ध्र के कमल रूपी महासन में
चिन्मयीम्
made of awarenessचेतना-रूप
सौषुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिताम्
set in the great triangle at the middle of the long yellow lotus of the suṣumṇāसुषुम्णा के लम्बे पीले कमल के बीच के महा त्रिकोण में बैठी

Verse 3

वन्दे वाग्भवमैन्दवात्मसदृशं वेदादिविद्यागिरो
भाषा देशसमुद्भवाः पशुगताश्छन्दांसि सप्त स्वरान् ।
तालान् पञ्च महाध्वनीन् प्रकटयत्यात्मप्रसारेण यत्
तद्बीजं पदवाक्यमानजनकं श्रीमातृके ते परम् ॥ ३ ॥

vande vāgbhavamaindavātmasadṛśaṃ vedādividyāgiro
bhāṣā deśasamudbhavāḥ paśugatāśchandāṃsi sapta svarān
tālān pañca mahādhvanīn prakaṭayatyātmaprasāreṇa yat
tadbījaṃ padavākyamānajanakaṃ śrīmātṛke te param

वन्देऐन्दवात्मसदृशम्वेदादिविद्यागिरःदेशसमुद्भवाः भाषाःसप्त स्वरान्पदवाक्यमानजनकम्
हिन्दी अर्थ

माँ मातृके, मैं आपके उस परम बीज को प्रणाम करता हूँ, जो चन्द्रमा के अमृत जैसा है। वह अपने फैलाव से वेद आदि विद्याओं की वाणी, हर देश में जन्मी भाषाएँ, पशु-पक्षियों की बोलियाँ, छन्द, सात स्वर, ताल और पाँच महाध्वनियाँ प्रकट करता है। वह पद, वाक्य और प्रमाण को जन्म देने वाला है।

English sense

Mother, I bow to your highest seed-sound, which is like the moon's nectar. By its own spreading it brings forth the speech of the Vedas and the other branches of knowledge, the languages born in each land, the cries of beasts and birds, the metres, the seven notes, the beats and the five great sounds. It is the maker of words, sentences and proofs.

पदार्थ · word by word
वन्दे
I bowमैं प्रणाम करता हूँ
ऐन्दवात्मसदृशम्
like the nectar of the moonचन्द्रमा के अमृत जैसा
वेदादिविद्यागिरः
the speech of the Vedas and the other branches of knowledgeवेद आदि विद्याओं की वाणी
देशसमुद्भवाः भाषाः
the languages born in each landहर देश में जन्मी भाषाएँ
सप्त स्वरान्
the seven notesसात स्वर
पदवाक्यमानजनकम्
maker of words, sentences and proofsपद, वाक्य और प्रमाण को जन्म देने वाला

Verse 4

त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमां नाप्नोति शश्वद्विना
यद्बीजं व्यवहारजालमखिलं नास्त्येव मातस्तव ।
तज्जाप्यस्मरणप्रसक्तिसुमतिः सर्वज्ञतां प्राप्य कः
शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनो नेन्द्रादिभिः स्पर्धते ॥ ४ ॥

trailokyasphuṭamantratantramahimāṃ nāpnoti śaśvadvinā
yadbījaṃ vyavahārajālamakhilaṃ nāstyeva mātastava
tajjāpyasmaraṇaprasaktisumatiḥ sarvajñatāṃ prāpya kaḥ
śabdabrahmanivāsabhūtavadano nendrādibhiḥ spardhate

त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमाम्नाप्नोतियद्बीजं विनाव्यवहारजालम्तज्जाप्यस्मरणप्रसक्तिसुमतिःशब्दब्रह्मनिवासभूतवदनः
हिन्दी अर्थ

माँ, आपके जिस बीज के बिना कोई तीनों लोकों में मन्त्र-तन्त्रों की प्रकट महिमा नहीं पाता, और लोक-व्यवहार का सारा जाल चल ही नहीं सकता। उसके जप और स्मरण में मन लगाने वाला कौन है, जो सर्वज्ञता पाकर, शब्दब्रह्म के निवास जैसे मुख के साथ, इन्द्र आदि से होड़ नहीं करता?

English sense

Mother, without your seed-sound no one wins lasting power over the mantras and tantras of the three worlds, and the whole web of worldly dealings does not work. Who, with a mind set on repeating and remembering it, reaches all-knowing and, with a mouth that is the home of the Word-Brahman, does not rival Indra and the others?

पदार्थ · word by word
त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमाम्
the clear power of mantras and tantras in the three worldsतीनों लोकों में मन्त्र-तन्त्रों की प्रकट महिमा
नाप्नोति
does not reachनहीं पाता
यद्बीजं विना
without which seed-soundजिस बीज के बिना
व्यवहारजालम्
the whole web of worldly dealingsलोक-व्यवहार का सारा जाल
तज्जाप्यस्मरणप्रसक्तिसुमतिः
one whose mind is set on repeating and remembering itजिसका मन उसके जप और स्मरण में लगा है
शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनः
whose mouth is the dwelling of the Word-Brahmanजिसका मुख शब्दब्रह्म का निवास बना है

Verse 5

मात्रा यात्र विराजतेऽतिविशदा तामष्टधा मातृकां
शक्तिं कुण्डलिनीं चतुर्विधतनुं यस्तत्त्वविन्मन्यते ।
सोऽविद्याखिलजन्मकर्मदुरितारण्यं प्रबोधाग्निना
भस्मीकृत्य विकल्पजालमखिलं मातः पदं तद् व्रजेत् ॥ ५ ॥

mātrā yātra virājate'tiviśadā tāmaṣṭadhā mātṛkāṃ
śaktiṃ kuṇḍalinīṃ caturvidhatanuṃ yastattvavinmanyate
so'vidyākhilajanmakarmaduritāraṇyaṃ prabodhāgninā
bhasmīkṛtya vikalpajālamakhilaṃ mātaḥ padaṃ tad vrajet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

तत्ते मध्यमबीजमम्ब कलयाम्यादित्यवर्णं क्रिया-
ज्ञानेच्छादिमनन्तशक्तिविभवव्यक्तिं व्यनक्ति स्फुटम् ।
उत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु स्वात्मप्रसारेण यत्
काम्यं ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः कामं क्रियायोजितैः ॥ ६ ॥

tatte madhyamabījamamba kalayāmyādityavarṇaṃ kriyā-
jñānecchādimanantaśaktivibhavavyaktiṃ vyanakti sphuṭam
utpattisthitikalpakalpitatanu svātmaprasāreṇa yat
kāmyaṃ brahmaharīśvarādivibudhaiḥ kāmaṃ kriyāyojitaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

कामान् कारणतां गतानगणितान् कार्यैरनेकैर्मही-
मुख्यैः सर्वमनोगतानधिगतान् मानैरनेकैः स्फुटम् ।
कामक्रोधसुलोभमोहमदमात्सर्यारिषट्कं च यद्
बीजं भ्राजयति प्रणौमि तदहं ते साधु कामेश्वरि ॥ ७ ॥

kāmān kāraṇatāṃ gatānagaṇitān kāryairanekairmahī-
mukhyaiḥ sarvamanogatānadhigatān mānairanekaiḥ sphuṭam
kāmakrodhasulobhamohamadamātsaryāriṣaṭkaṃ ca yad
bījaṃ bhrājayati praṇaumi tadahaṃ te sādhu kāmeśvari

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

यद्भक्ताखिलकामपूरणचणस्वात्मप्रभावं महा-
जाड्यध्वान्तनिवारणैकतरणिज्योतिः प्रबोधप्रदम् ।
यद्वेदेषु च गीयते श्रुतिमुखं मात्रात्रयेणोमिति
श्रीविद्ये तव सर्वराजवशकृत् तत्कामराजं भजे ॥ ८ ॥

yadbhaktākhilakāmapūraṇacaṇasvātmaprabhāvaṃ mahā-
jāḍyadhvāntanivāraṇaikataraṇijyotiḥ prabodhapradam
yadvedeṣu ca gīyate śrutimukhaṃ mātrātrayeṇomiti
śrīvidye tava sarvarājavaśakṛt tatkāmarājaṃ bhaje

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

यत्ते देवि तृतीयबीजमनलज्वालावलीसन्निभं
सर्वाधारतुरीयबीजमपरं ब्रह्माभिधाशब्दितम् ।
मूर्धन्यान्तविसर्गभूषितमहौकारात्मकं तत्परं
संविद्रूपमनन्यतुल्यमहिम स्वान्ते मम द्योतताम् ॥ ९ ॥

yatte devi tṛtīyabījamanalajvālāvalīsannibhaṃ
sarvādhāraturīyabījamaparaṃ brahmābhidhāśabditam
mūrdhanyāntavisargabhūṣitamahaukārātmakaṃ tatparaṃ
saṃvidrūpamananyatulyamahima svānte mama dyotatām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

सर्वं सर्वत एव सर्गसमये कार्येन्द्रियाण्यन्तरा
तत्तद्दिव्यहृषीककर्मभिरियं संव्यश्नुवाना परा ।
वागर्थव्यवहारकारणतनुः शक्तिर्जगद्व्यापिनी
यद्बीजात्मकतां गता तव शिवे तन्नौमि बीजं परम् ॥ १० ॥

sarvaṃ sarvata eva sargasamaye kāryendriyāṇyantarā
tattaddivyahṛṣīkakarmabhiriyaṃ saṃvyaśnuvānā parā
vāgarthavyavahārakāraṇatanuḥ śaktirjagadvyāpinī
yadbījātmakatāṃ gatā tava śive tannaumi bījaṃ param

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

अग्नीन्दुद्युमणिप्रभञ्जनधरानीरान्तरस्थायिनी
शक्तिर्ब्रह्महरीशवासवमुखामर्त्यासुरात्मस्थिता ।
सृष्टस्थावरजङ्गमस्थितमहाचैतन्यरूपा च या
यद्बीजस्मरणेन सैव भवती प्रादुर्भवत्यम्बिके ॥ ११ ॥

agnīndudyumaṇiprabhañjanadharānīrāntarasthāyinī
śaktirbrahmaharīśavāsavamukhāmartyāsurātmasthitā
sṛṣṭasthāvarajaṅgamasthitamahācaitanyarūpā ca yā
yadbījasmaraṇena saiva bhavatī prādurbhavatyambike

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

स्वात्मश्रीविजिताजविष्णुमघवश्रीपूरणैकव्रतं
यद्विद्याकवितावितानलहरीकल्लोलिनीदीपकम् ।
बीजं यत्रिगुणप्रवृत्तिजनकं ब्रह्मेति यद्योगिनः
शान्ताः सत्यमुपासते तदिह ते चित्ते दधे श्रीपरे ॥ १२ ॥

svātmaśrīvijitājaviṣṇumaghavaśrīpūraṇaikavrataṃ
yadvidyākavitāvitānalaharīkallolinīdīpakam
bījaṃ yatriguṇapravṛttijanakaṃ brahmeti yadyoginaḥ
śāntāḥ satyamupāsate tadiha te citte dadhe śrīpare

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

एकैकं तव मातृके परतरं संयोगि वायोगि वा
विद्यादिप्रकटप्रभावजनकं जाड्यान्धकारापहम् ।
यन्निष्ठाश्च महोत्पलासनमहाविष्णुप्रहर्त्रादयो
देवाः स्वेषु विधिष्वनन्यमहिमस्फूर्तिं दधत्येव तत् ॥ १३ ॥

ekaikaṃ tava mātṛke parataraṃ saṃyogi vāyogi vā
vidyādiprakaṭaprabhāvajanakaṃ jāḍyāndhakārāpaham
yanniṣṭhāśca mahotpalāsanamahāviṣṇuprahartrādayo
devāḥ sveṣu vidhiṣvananyamahimasphūrtiṃ dadhatyeva tat

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

इत्थं त्रीण्यपि मूलवाग्भवमहाश्रीकामराजस्फुर-
च्छक्त्याख्यानि चतुःश्रुतिप्रकटितान्युत्कृष्टकूटानि ते ।
भूतर्तुश्रुतिसंख्यवर्णविदितान्यारक्तकान्ते शिवे
यो जानाति स एव सर्वजगतां सृष्टिस्थितिध्वंसकृत् ॥ १४ ॥

itthaṃ trīṇyapi mūlavāgbhavamahāśrīkāmarājasphura-
cchaktyākhyāni catuḥśrutiprakaṭitānyutkṛṣṭakūṭāni te
bhūtartuśrutisaṃkhyavarṇaviditānyāraktakānte śive
yo jānāti sa eva sarvajagatāṃ sṛṣṭisthitidhvaṃsakṛt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

नित्यं यस्तव मातृकाक्षरसखीं सौभाग्यविद्यां जपेत्
संपूज्याखिलचक्रराजनिलयां सायंतनाग्निप्रभाम् ।
कामाख्यं शिवनामतत्त्वमुभयं व्याप्यात्मना सर्वतो
दीव्यन्तीमिह तस्य सिद्धिरचिरात् स्यात् त्वत्स्वरूपैकता ॥ १५ ॥

nityaṃ yastava mātṛkākṣarasakhīṃ saubhāgyavidyāṃ japet
saṃpūjyākhilacakrarājanilayāṃ sāyaṃtanāgniprabhām
kāmākhyaṃ śivanāmatattvamubhayaṃ vyāpyātmanā sarvato
dīvyantīmiha tasya siddhiracirāt syāt tvatsvarūpaikatā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 16

काव्यैः पापठितैः किमल्पविदुषां जोघुष्यमाणैः पुनः
किं तैर्व्याकरणैर्विबोधिततया किं वाभिधानश्रिया ।
एतैरम्ब न बोभवीति सुकविस्तावत्तव श्रीमतो
यावन्नानुसरीसरीति सरणिं पादाब्जयोः पावनीम् ॥ १६ ॥

kāvyaiḥ pāpaṭhitaiḥ kimalpaviduṣāṃ joghuṣyamāṇaiḥ punaḥ
kiṃ tairvyākaraṇairvibodhitatayā kiṃ vābhidhānaśriyā
etairamba na bobhavīti sukavistāvattava śrīmato
yāvannānusarīsarīti saraṇiṃ pādābjayoḥ pāvanīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 17

गेहं नाकति गर्वितः प्रवणति स्त्रीसङ्गमो मोक्षति
द्वेषी मित्रति पातकं सुकृतति क्ष्मावल्लभो दासति ।
मृत्युर्वैद्यति दूषणं सुगुणति त्वत्पादसंसेवनात्
त्वां वन्दे भवभीतिभञ्जनकरीं गौरीं गिरीशप्रियाम् ॥ १७ ॥

gehaṃ nākati garvitaḥ pravaṇati strīsaṅgamo mokṣati
dveṣī mitrati pātakaṃ sukṛtati kṣmāvallabho dāsati
mṛtyurvaidyati dūṣaṇaṃ suguṇati tvatpādasaṃsevanāt
tvāṃ vande bhavabhītibhañjanakarīṃ gaurīṃ girīśapriyām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 18

आद्यैरग्निरवीन्दुबिम्बनिलयैरम्ब त्रिलिङ्गात्मभि-
र्मिश्रा रक्तसितप्रभैरनुपमैर्युष्मत्पदैस्तैस्त्रिभिः ।
स्वात्मोत्पादितकाललोकनिगमावस्थामरादित्रयै-
रुद्भूतं त्रिपुरेति नाम कलयेद्यस्ते स धन्यो बुधः ॥ १८ ॥

ādyairagniravīndubimbanilayairamba triliṅgātmabhi-
rmiśrā raktasitaprabhairanupamairyuṣmatpadaistaistribhiḥ
svātmotpāditakālalokanigamāvasthāmarāditrayai-
rudbhūtaṃ tripureti nāma kalayedyaste sa dhanyo budhaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 19

आद्यो जाप्यतमार्थवाचकतया रूढः स्वरः पञ्चमः
सर्वोत्कृष्टतमार्थवाचकतया वर्णः पवर्गान्तकः ।
वक्तृत्वेन महाविभूतिसरणिस्त्वाधारगो हृद्गतो
भ्रूमध्यस्थित इत्यतः प्रणवता ते गीयते चागमैः ॥ १९ ॥

ādyo jāpyatamārthavācakatayā rūḍhaḥ svaraḥ pañcamaḥ
sarvotkṛṣṭatamārthavācakatayā varṇaḥ pavargāntakaḥ
vaktṛtvena mahāvibhūtisaraṇistvādhārago hṛdgato
bhrūmadhyasthita ityataḥ praṇavatā te gīyate cāgamaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 20

गायत्री सशिरा तुरीयसहिता सन्ध्यामयीत्यागमै-
राख्याता त्रिपुरे त्वमेव महतां शर्मप्रदा कर्मणाम् ।
तत्तद्दर्शनमुख्यशक्तिरपि च त्वं ब्रह्मकर्मेश्वरी
कर्तार्हन्पुरुषो हरिश्च सविता बुद्धः शिवस्त्वं गुरुः ॥ २० ॥

gāyatrī saśirā turīyasahitā sandhyāmayītyāgamai-
rākhyātā tripure tvameva mahatāṃ śarmapradā karmaṇām
tattaddarśanamukhyaśaktirapi ca tvaṃ brahmakarmeśvarī
kartārhanpuruṣo hariśca savitā buddhaḥ śivastvaṃ guruḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 21

अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दैः शिरःपक्षयुक्
पुच्छात्मप्रकटैर्महोपनिषदां वाग्भिः प्रसिद्धीकृतैः ।
कोशैः पञ्चभिरेभिरम्ब भवतीमेतत्प्रलीनामिति
ज्योतिःप्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां यो वेद स ब्रह्मवित् ॥ २१ ॥

annaprāṇamanaḥprabodhaparamānandaiḥ śiraḥpakṣayuk
pucchātmaprakaṭairmahopaniṣadāṃ vāgbhiḥ prasiddhīkṛtaiḥ
kośaiḥ pañcabhirebhiramba bhavatīmetatpralīnāmiti
jyotiḥprajvaladujjvalātmacapalāṃ yo veda sa brahmavit

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 22

सच्चित्तत्त्वमसीतिवाक्यविदितैरध्यात्मविद्याशिव-
ब्रह्माख्यैरतुलप्रभावसहितैस्तत्त्वैस्त्रिभिः सद्गुरोः ।
त्वद्रूपस्य मुखारविन्दविवरात् संप्राप्य दीक्षामतो
यस्त्वां विन्दति तत्त्वतस्तदहमित्यार्ये स मुक्तो भवेत् ॥ २२ ॥

saccittattvamasītivākyaviditairadhyātmavidyāśiva-
brahmākhyairatulaprabhāvasahitaistattvaistribhiḥ sadguroḥ
tvadrūpasya mukhāravindavivarāt saṃprāpya dīkṣāmato
yastvāṃ vindati tattvatastadahamityārye sa mukto bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 23

सिद्धान्तैर्बहुभिः प्रमाणगणितैरन्यैरविद्यातमो
नक्षत्रैरिव सर्वमन्धतमसं तावन्न निर्भिद्यते ।
यावत्ते सवितेव संमतमिदं नोदेति विश्वान्तरे
जन्तोर्जन्मनिवारणैकभिदुरं श्रीशाम्भवि श्रीशिवे ॥ २३ ॥

siddhāntairbahubhiḥ pramāṇagaṇitairanyairavidyātamo
nakṣatrairiva sarvamandhatamasaṃ tāvanna nirbhidyate
yāvatte saviteva saṃmatamidaṃ nodeti viśvāntare
jantorjanmanivāraṇaikabhiduraṃ śrīśāmbhavi śrīśive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 24

आत्मासौ सकलेन्द्रियाश्रयमनोबुद्ध्यादिभिः शोचितः
कर्माबद्धतनुर्जनिं च मरणं प्राप्नोति यत् कारणम् ।
तत्ते देवि महाविलासलहरीदिव्यायुधानां जय-
स्तस्मात्त्वां गुरुमभ्युपेत्य कलयेत् त्वामेव चेन्मुच्यते ॥ २४ ॥

ātmāsau sakalendriyāśrayamanobuddhyādibhiḥ śocitaḥ
karmābaddhatanurjaniṃ ca maraṇaṃ prāpnoti yat kāraṇam
tatte devi mahāvilāsalaharīdivyāyudhānāṃ jaya-
stasmāttvāṃ gurumabhyupetya kalayet tvāmeva cenmucyate

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 25

नानायोनिसहस्रसंभववशाज्जाता जनन्यः कति
प्रख्याता जनकाः कियन्त इति मे सेत्स्यन्ति चाग्रे कति ।
एतेषां गणनैव नास्ति महतः संसारसिन्धोर्विधे-
र्भीतं मां नितरामनन्यशरणं रक्षानुकम्पानिधे ॥ २५ ॥

nānāyonisahasrasaṃbhavavaśājjātā jananyaḥ kati
prakhyātā janakāḥ kiyanta iti me setsyanti cāgre kati
eteṣāṃ gaṇanaiva nāsti mahataḥ saṃsārasindhorvidhe-
rbhītaṃ māṃ nitarāmananyaśaraṇaṃ rakṣānukampānidhe

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 26

देहक्षोभकरैर्व्रतैर्बहुविधैर्दानैश्च होमैर्जपैः
संतानैर्हयमेधमुख्यसुमुखैर्नानाविधैः कर्मभिः ।
यत्संकल्पविकल्पभावमलिनं ख्यातं पदं तस्य ते
दूरादेव निवर्तते परतरं मातः पदं निर्मलम् ॥ २६ ॥

dehakṣobhakarairvratairbahuvidhairdānaiśca homairjapaiḥ
saṃtānairhayamedhamukhyasumukhairnānāvidhaiḥ karmabhiḥ
yatsaṃkalpavikalpabhāvamalinaṃ khyātaṃ padaṃ tasya te
dūrādeva nivartate parataraṃ mātaḥ padaṃ nirmalam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 27

पञ्चाशन्निजदेहजाक्षरभवैर्नानाविधैर्धातुभि-
र्बह्वर्थैः पदवाक्यमानजनकैरर्थाविनाभावितैः ।
साभिप्रायवदर्थकर्मफलदैः ख्यातैरनन्तैरिदं
विश्वं व्याप्य चिदात्मनाहमहमित्युज्जृम्भसे मातृके ॥ २७ ॥

pañcāśannijadehajākṣarabhavairnānāvidhairdhātubhi-
rbahvarthaiḥ padavākyamānajanakairarthāvinābhāvitaiḥ
sābhiprāyavadarthakarmaphaladaiḥ khyātairanantairidaṃ
viśvaṃ vyāpya cidātmanāhamahamityujjṛmbhase mātṛke

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 28

श्रीचक्रं श्रुतिमूलकोश इति ते संसारचक्रात्मकं
विख्यातं तदधिष्ठिताक्षरशिवज्योतिर्मयं सर्वतः ।
एतन्मन्त्रमयात्मिकाभिररुणं श्रीसुन्दरीभिर्वृतं
मध्ये बैन्दवसिंहपीठललिते त्वं ब्रह्मविद्याशिवे ॥ २८ ॥

śrīcakraṃ śrutimūlakośa iti te saṃsāracakrātmakaṃ
vikhyātaṃ tadadhiṣṭhitākṣaraśivajyotirmayaṃ sarvataḥ
etanmantramayātmikābhiraruṇaṃ śrīsundarībhirvṛtaṃ
madhye baindavasiṃhapīṭhalalite tvaṃ brahmavidyāśive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 29

बिन्दुप्राणविसर्गजीवसहितं बिन्दुत्रिबीजात्मकं
षट्कूटानि विपर्ययेण निगदेत्तारत्रिबालावलैः ।
एभिः संपुटितं प्रजप्य विहरेत् प्रासादमन्त्रं परं
गुह्याद् गुह्यतमं सयोगजनितं सद्भोगमोक्षप्रदम् ॥ २९ ॥

binduprāṇavisargajīvasahitaṃ bindutribījātmakaṃ
ṣaṭkūṭāni viparyayeṇa nigadettāratribālāvalaiḥ
ebhiḥ saṃpuṭitaṃ prajapya viharet prāsādamantraṃ paraṃ
guhyād guhyatamaṃ sayogajanitaṃ sadbhogamokṣapradam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 30

आताम्रार्कसहस्रदीप्तिपरमा सौन्दर्यसारैरलं
लोकातीतमहोदयैरुपयुता सर्वोपमागोचरैः ।
नानानर्घ्यविभूषणैरगणितैर्जाज्वल्यमानाभितः
श्रीमातस्त्रिपुरारिसुन्दरि कुरु स्वान्ते निवासं मम ॥ ३० ॥

ātāmrārkasahasradīptiparamā saundaryasārairalaṃ
lokātītamahodayairupayutā sarvopamāgocaraiḥ
nānānarghyavibhūṣaṇairagaṇitairjājvalyamānābhitaḥ
śrīmātastripurārisundari kuru svānte nivāsaṃ mama

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 31

शिञ्जन्नूपुरपादकङ्कणमहामुद्रासुलाक्षारसा-
लङ्काराङ्कितमङ्घ्रिपङ्कजयुगं श्रीपादुकालङ्कृतम् ।
उद्भास्वन्नखचन्द्रखण्डरुचिरं राजज्जपासन्निभं
ब्रह्मादित्रिदशासुरार्चितमहं मूर्ध्नि स्मराम्यम्बिके ॥ ३१ ॥

śiñjannūpurapādakaṅkaṇamahāmudrāsulākṣārasā-
laṅkārāṅkitamaṅghripaṅkajayugaṃ śrīpādukālaṅkṛtam
udbhāsvannakhacandrakhaṇḍaruciraṃ rājajjapāsannibhaṃ
brahmāditridaśāsurārcitamahaṃ mūrdhni smarāmyambike

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 32

आरक्तच्छविनातिमार्दवयुजा निश्वासहार्येण स-
त्कौशेयेन विचित्ररत्नखचितैर्मुक्ताफलैरुज्ज्वलैः ।
कूजत्काञ्चनकिङ्किणीभिरभितः संनद्धकाञ्चीगुणै-
रादीप्तं सुनितम्बबिम्बमरुणं ते पूजयाम्यम्बिके ॥ ३२ ॥

āraktacchavinātimārdavayujā niśvāsahāryeṇa sa-
tkauśeyena vicitraratnakhacitairmuktāphalairujjvalaiḥ
kūjatkāñcanakiṅkiṇībhirabhitaḥ saṃnaddhakāñcīguṇai-
rādīptaṃ sunitambabimbamaruṇaṃ te pūjayāmyambike

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 33

कस्तूरीघनसारकुङ्कुमरजोगन्धोत्कटैश्चन्दनै-
रालिप्तं मणिमालयाऽतिरुचिरं ग्रैवेयहारादिभिः ।
दीप्तं दिव्यविभूषणैरगणितैर्ज्योतिर्विभास्वत्कुच-
व्याजस्वर्णघटद्वयं हरिहरब्रह्मादिपीतं भजे ॥ ३३ ॥

kastūrīghanasārakuṅkumarajogandhotkaṭaiścandanai-
rāliptaṃ maṇimālayā'tiruciraṃ graiveyahārādibhiḥ
dīptaṃ divyavibhūṣaṇairagaṇitairjyotirvibhāsvatkuca-
vyājasvarṇaghaṭadvayaṃ hariharabrahmādipītaṃ bhaje

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 34

मुक्तारत्नविचित्रकान्तिललितैस्ते बाहुवल्लीरहं
केयूराङ्गदबाहुदण्डवलयैर्हस्ताङ्गुलीभूषणैः ।
संपृक्ताः कलयामि हीरमणिमन्मुक्तावलीकीलित-
ग्रीवापट्टविभूषणेन सुभगं कण्ठं च कम्बुश्रियम् ॥ ३४ ॥

muktāratnavicitrakāntilalitaiste bāhuvallīrahaṃ
keyūrāṅgadabāhudaṇḍavalayairhastāṅgulībhūṣaṇaiḥ
saṃpṛktāḥ kalayāmi hīramaṇimanmuktāvalīkīlita-
grīvāpaṭṭavibhūṣaṇena subhagaṃ kaṇṭhaṃ ca kambuśriyam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 35

उद्यत्पूर्णकलानिधिश्रिवदनं भक्तप्रसन्नं सदा
सम्फुल्लाम्बुजपत्रकान्तिसुषमाधिक्कारदक्षेक्षणम् ।
सानन्दं कृतमन्दहासमसकृत्प्रादुर्भवत्कौतुकं
कुन्दाकारसुदन्तपङ्क्तिशशिभापूर्णस्मराम्यम्बिके ॥ ३५ ॥

udyatpūrṇakalānidhiśrivadanaṃ bhaktaprasannaṃ sadā
samphullāmbujapatrakāntisuṣamādhikkāradakṣekṣaṇam
sānandaṃ kṛtamandahāsamasakṛtprādurbhavatkautukaṃ
kundākārasudantapaṅktiśaśibhāpūrṇasmarāmyambike

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 36

तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगं माणिक्यमुक्तोल्लस-
द्धीराबद्धमनन्यतुल्यमपरं हैमं च चक्रद्वयम् ।
शुक्राकारनिकारदक्षममलं मुक्ताफलं सुन्दरं
बिभ्रत्कर्णयुगं भजामि ललितं नासाग्रभागं शिवे ॥ ३६ ॥

taptasvarṇakṛtorukuṇḍalayugaṃ māṇikyamuktollasa-
ddhīrābaddhamananyatulyamaparaṃ haimaṃ ca cakradvayam
śukrākāranikāradakṣamamalaṃ muktāphalaṃ sundaraṃ
bibhratkarṇayugaṃ bhajāmi lalitaṃ nāsāgrabhāgaṃ śive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 37

जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरत्केतकी-
नीपाशोकशिरीषमुख्यकुसुमैः प्रोत्तंसिता धूपिता ।
आनीलाञ्जनतुल्यमत्तमधुपश्रेणीव वेणी तव
श्रीमातः श्रयतां मदीयहृदयाम्भोजं सरोजालये ॥ ३७ ॥

jātīcampakakundakesararajogandhotkiratketakī-
nīpāśokaśirīṣamukhyakusumaiḥ prottaṃsitā dhūpitā
ānīlāñjanatulyamattamadhupaśreṇīva veṇī tava
śrīmātaḥ śrayatāṃ madīyahṛdayāmbhojaṃ sarojālaye

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 38

लेखालभ्यविचित्ररत्नखचितं हैमं किरीटोत्तमं
मुक्ताकाञ्चनकिङ्किणीगणमहाहीरप्रबोधोज्ज्वलम् ।
चञ्चच्चन्द्रकलाकलापललितं देवद्रुपुष्पार्चितं
माल्यैरम्ब विलम्बितं सुशिखरं बिभ्रच्छिरस्ते भजे ॥ ३८ ॥

lekhālabhyavicitraratnakhacitaṃ haimaṃ kirīṭottamaṃ
muktākāñcanakiṅkiṇīgaṇamahāhīraprabodhojjvalam
cañcaccandrakalākalāpalalitaṃ devadrupuṣpārcitaṃ
mālyairamba vilambitaṃ suśikharaṃ bibhracchiraste bhaje

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 39

शृङ्गारादिरसालयं त्रिभुवनैर्माल्यैरतुल्यैर्युतं
सर्वाङ्गीणसदङ्गरागसुरभि श्रीमद्वपुर्धूपितम् ।
ताम्बूलारुणपल्लवाधरयुतं रम्यं त्रिपुण्ड्रं दधद्
भालं नन्दनचन्दनेन जननि ध्यायामि ते मङ्गलम् ॥ ३९ ॥

śṛṅgārādirasālayaṃ tribhuvanairmālyairatulyairyutaṃ
sarvāṅgīṇasadaṅgarāgasurabhi śrīmadvapurdhūpitam
tāmbūlāruṇapallavādharayutaṃ ramyaṃ tripuṇḍraṃ dadhad
bhālaṃ nandanacandanena janani dhyāyāmi te maṅgalam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 40

एवं यः स्मरति प्रबुद्धसुमतिः श्रीमत्स्वरूपं परं
वृद्धोऽप्याशु युवा भवत्यनुपमः स्त्रीणामनङ्गायते ।
सोऽष्टैश्वर्यतिरस्कृताखिलसुरः श्रीजृम्भितात्मालयः
पृथ्वीपालकिरीटकोटिवलभीपुष्पार्चिताङ्घ्रिर्भवेत् ॥ ४० ॥

evaṃ yaḥ smarati prabuddhasumatiḥ śrīmatsvarūpaṃ paraṃ
vṛddho'pyāśu yuvā bhavatyanupamaḥ strīṇāmanaṅgāyate
so'ṣṭaiśvaryatiraskṛtākhilasuraḥ śrījṛmbhitātmālayaḥ
pṛthvīpālakirīṭakoṭivalabhīpuṣpārcitāṅghrirbhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 41

अथ तव धनुः पुण्ड्रेक्षुकृत्प्रसिद्धमतिद्युति-
त्रिभुवनवधूद्यज्ज्योत्स्नाकलानिधिमण्डलम् ।
सकलजननि स्मारं स्मारं गतः स्मरतां नर-
त्रिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुर्भवेत् ॥ ४१ ॥

atha tava dhanuḥ puṇḍrekṣukṛtprasiddhamatidyuti-
tribhuvanavadhūdyajjyotsnākalānidhimaṇḍalam
sakalajanani smāraṃ smāraṃ gataḥ smaratāṃ nara-
tribhuvanavadhūmohāmbhodheḥ prapūrṇavidhurbhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 42

प्रसूनशरपञ्चकप्रकटजृम्भणागुम्फितं
त्रिलोकमवलोकयत्यमलचेतसा चिन्तयन् ।
अशेषरमणीजनस्मरविजृम्भणे यः सदा
पटुर्भवति ते शिवे त्रिजगदङ्गनाक्षोभणे ॥ ४२ ॥

prasūnaśarapañcakaprakaṭajṛmbhaṇāgumphitaṃ
trilokamavalokayatyamalacetasā cintayan
aśeṣaramaṇījanasmaravijṛmbhaṇe yaḥ sadā
paṭurbhavati te śive trijagadaṅganākṣobhaṇe

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 43

पाशं प्रपूरितमहासुमतिप्रकाशो
यो वा तव त्रिपुरसुन्दरि सुन्दरीणाम् ।
आकर्षणेऽखिलवशीकरणे प्रवीणं
चित्ते दधाति स जगत्त्रयवश्यकृत् स्यात् ॥ ४३ ॥

pāśaṃ prapūritamahāsumatiprakāśo
yo vā tava tripurasundari sundarīṇām
ākarṣaṇe'khilavaśīkaraṇe pravīṇaṃ
citte dadhāti sa jagattrayavaśyakṛt syāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 44

यः स्वान्ते कलयति कोविदस्त्रिलोक-
स्तम्भारम्भणचणमत्युदारवीर्यम् ।
मातस्ते विजयमहाङ्कुशं सयोषान्
देवान् स्तम्भयति च भूभुजोऽन्यसैन्यम् ॥ ४४ ॥

yaḥ svānte kalayati kovidastriloka-
stambhārambhaṇacaṇamatyudāravīryam
mātaste vijayamahāṅkuśaṃ sayoṣān
devān stambhayati ca bhūbhujo'nyasainyam

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 45

चापध्यानवशाद्भवोद्भवमहामोहस्य व्युज्जृम्भणं
प्रख्यातं प्रसवेषुचिन्तनवशात्तत्तच्छरव्यं सुधीः ।
पाशध्यानवशात् समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा-
दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य मननान्मायाममेयां तरेत् ॥ ४५ ॥

cāpadhyānavaśādbhavodbhavamahāmohasya vyujjṛmbhaṇaṃ
prakhyātaṃ prasaveṣucintanavaśāttattaccharavyaṃ sudhīḥ
pāśadhyānavaśāt samastajagatāṃ mṛtyorvaśatvaṃ mahā-
durgastambhamahāṅkuśasya mananānmāyāmameyāṃ taret

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 46

न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठैः
पञ्चाशन्मातृकार्णैः सहितबहुकलैरष्टवाग्देवताभिः ।
स श्रीकण्ठादियुग्मैर्निजविमलतनौ केशवाद्यैश्च तत्त्वैः
षट्त्रिंशद्धिर्धराद्यैर्भगवति भवतीं यः स्मरेत् स त्वमेव ॥ ४६ ॥

nyāsaṃ kṛtvā gaṇeśagrahabhagaṇamahāyoginīrāśipīṭhaiḥ
pañcāśanmātṛkārṇaiḥ sahitabahukalairaṣṭavāgdevatābhiḥ
sa śrīkaṇṭhādiyugmairnijavimalatanau keśavādyaiśca tattvaiḥ
ṣaṭtriṃśaddhirdharādyairbhagavati bhavatīṃ yaḥ smaret sa tvameva

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 47

सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः
प्रसरति निजगेहे यस्य दैवं त्वमार्ये ।
विविधबहुकलानां पात्रभूतस्य तस्य
त्रिभुवनविदिता सा जृम्भते स्फूर्तिरिच्छा ॥ ४७ ॥

surapatipuralakṣmījṛmbhaṇātītalakṣmīḥ
prasarati nijagehe yasya daivaṃ tvamārye
vividhabahukalānāṃ pātrabhūtasya tasya
tribhuvanaviditā sā jṛmbhate sphūrtiricchā

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 48

मातस्त्वं भूर्भुवः स्वर्महरसि सुतनुस्त्वन्तरिक्षेन्दुसूर्यै-
रात्मा शुक्रामरेन्द्रैरपि निगममहाब्रह्मभिः प्रोतशक्तिः ।
प्राणापानादियुक्तैः कलयति सकलं मानसं ध्यानयोगं
येषां तेषां सपर्या भवति सुरकृता ब्रह्मता योगिनां च ॥ ४८ ॥

mātastvaṃ bhūrbhuvaḥ svarmaharasi sutanustvantarikṣendusūryai-
rātmā śukrāmarendrairapi nigamamahābrahmabhiḥ protaśaktiḥ
prāṇāpānādiyuktaiḥ kalayati sakalaṃ mānasaṃ dhyānayogaṃ
yeṣāṃ teṣāṃ saparyā bhavati surakṛtā brahmatā yogināṃ ca

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 49

क्व मे बुद्धिर्वाचा परमविदुषो मन्दसरणिः
क्व ते मातर्ब्रह्मप्रमुखविबुधस्याप्तवचसाम् ।
अभून्मे विस्फूर्तिः परतरमहिम्नस्तवनुतिः
प्रसिद्धं क्षन्तव्यं बहुलतरचापल्यमिति मे ॥ ४९ ॥

kva me buddhirvācā paramaviduṣo mandasaraṇiḥ
kva te mātarbrahmapramukhavibudhasyāptavacasām
abhūnme visphūrtiḥ parataramahimnastavanutiḥ
prasiddhaṃ kṣantavyaṃ bahulataracāpalyamiti me

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 50

प्रसीद परदेवते मम हृदि प्रभूतं भयं
विदारय दरिद्रतां दलय देहि सर्वज्ञताम् ।
विधेहि करुणानिधे चरणपद्मयुग्मं स्वयं
विदारितजरामृति त्रिपुरसुन्दरि श्रीशिवे ॥ ५० ॥

prasīda paradevate mama hṛdi prabhūtaṃ bhayaṃ
vidāraya daridratāṃ dalaya dehi sarvajñatām
vidhehi karuṇānidhe caraṇapadmayugmaṃ svayaṃ
vidāritajarāmṛti tripurasundari śrīśive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 51

इति त्रिपुरसुन्दरीस्तुतिमिमां पठेद्यः सुधीः
स सर्वदुरिताटवीपटलचण्डदावानलः ।
भवेन्मनसि वाञ्छितं प्रचुरसिद्धिऋद्धिर्भवे-
दनेकविधिसंपदां पदमनन्यतुल्यो भवेत् ॥ ५१ ॥

iti tripurasundarīstutimimāṃ paṭhedyaḥ sudhīḥ
sa sarvaduritāṭavīpaṭalacaṇḍadāvānalaḥ
bhavenmanasi vāñchitaṃ pracurasiddhiṛddhirbhave-
danekavidhisaṃpadāṃ padamananyatulyo bhavet

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 52

संगीतं सरसं विचित्रकवितामाम्नायवाक्यस्मृतिं
व्याख्यानं हृदि तावकीनचरणद्वन्द्वं च सर्वज्ञताम् ।
श्रद्धां कर्मणि शाम्भवेति विपुलं श्रीजृम्भणं मन्दिरे
सौन्दर्यं वपुषि प्रदेहि जगतामम्बेश्वरि श्रीशिवे ॥ ५२ ॥

saṃgītaṃ sarasaṃ vicitrakavitāmāmnāyavākyasmṛtiṃ
vyākhyānaṃ hṛdi tāvakīnacaraṇadvandvaṃ ca sarvajñatām
śraddhāṃ karmaṇi śāmbhaveti vipulaṃ śrījṛmbhaṇaṃ mandire
saundaryaṃ vapuṣi pradehi jagatāmambeśvari śrīśive

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 53

पृथ्वीपालप्रकटमुकुटस्रग्रजोरञ्जिताङ्घ्रि-
र्विद्वत्पूजास्तुतिशतसमाराधितो बाधितारिः ।
विद्याः सर्वाः कलयति हृदा व्याकरोति प्रवाचा
लोकाश्चर्यैर्नवनवपदैरिन्दुबिम्बप्रकाशैः ॥ ५३ ॥

pṛthvīpālaprakaṭamukuṭasragrajorañjitāṅghri-
rvidvatpūjāstutiśatasamārādhito bādhitāriḥ
vidyāḥ sarvāḥ kalayati hṛdā vyākaroti pravācā
lokāścaryairnavanavapadairindubimbaprakāśaiḥ

पृथ्वीपालप्रकटमुकुटस्रग्रजोरञ्जिताङ्घ्रिःविद्वत्पूजास्तुतिशतसमाराधितःबाधितारिःविद्याः सर्वाःकलयति हृदाव्याकरोति प्रवाचालोकाश्चर्यैर्नवनवपदैःइन्दुबिम्बप्रकाशैः
हिन्दी अर्थ

जो इसे पढ़ता है, उसके चरण राजाओं के मुकुटों की मालाओं की धूल से रंगे होते हैं, विद्वानों की सैकड़ों स्तुतियाँ और पूजा उसे सम्मान देती हैं और वह शत्रुओं को दबा देता है। वह सब विद्याओं को हृदय से ग्रहण करता है और अपनी वाणी से उन्हें संसार को चकित करने वाले, चन्द्र-बिम्ब जैसे उजले, नए-नए पदों में समझाता है।

English sense

Whoever reads this has feet coloured by the dust of the garlands on kings' crowns, is honoured by hundreds of hymns and worship of the learned, and puts down his enemies. He takes in all learning with his heart and explains it with his speech, in new words that amaze the world, bright as the moon's disc.

पदार्थ · word by word
पृथ्वीपालप्रकटमुकुटस्रग्रजोरञ्जिताङ्घ्रिः
whose feet are coloured by the dust of garlands on kings' crownsजिसके चरण राजाओं के मुकुट की मालाओं की धूल से रंगे हैं
विद्वत्पूजास्तुतिशतसमाराधितः
honoured by hundreds of hymns and worship of the learnedविद्वानों की सैकड़ों स्तुतियों और पूजा से सम्मानित
बाधितारिः
one who has put down his enemiesशत्रुओं को दबा देने वाला
विद्याः सर्वाः
all kinds of learningसब विद्याएँ
कलयति हृदा
takes in with the heartहृदय से ग्रहण करता है
व्याकरोति प्रवाचा
explains with his speechवाणी से समझाता है
लोकाश्चर्यैर्नवनवपदैः
with new words that amaze the worldसंसार को चकित करने वाले नए-नए पदों से
इन्दुबिम्बप्रकाशैः
bright as the moon's discचन्द्र-बिम्ब जैसे उजले

Verse 54

भूष्यं वैदुष्यमुद्यद्दिनकरकिरणाकारमाकारतेजः
सुज्ञानं भूरिमार्गं निगमनिगमनं दुर्गमं योगमार्गम् ।
आयुष्यं ब्रह्मपोष्यं हरगिरिविशदां कीर्तिमभ्येत्य भूमौ
देहान्ते ब्रह्मपारं परतरचरणाकारमभ्येति विद्वान् ॥ ५४ ॥

bhūṣyaṃ vaiduṣyamudyaddinakarakiraṇākāramākāratejaḥ
sujñānaṃ bhūrimārgaṃ nigamanigamanaṃ durgamaṃ yogamārgam
āyuṣyaṃ brahmapoṣyaṃ haragiriviśadāṃ kīrtimabhyetya bhūmau
dehānte brahmapāraṃ parataracaraṇākāramabhyeti vidvān

भूष्यम्वैदुष्यम्उद्यद्दिनकरकिरणाकारमाकारतेजःनिगमनिगमनम्दुर्गमं योगमार्गम्आयुष्यं ब्रह्मपोष्यम्हरगिरिविशदां कीर्तिम्परतरचरणाकारम्
हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान साधक को आभूषण रूप विद्वत्ता, उगते सूर्य की किरणों जैसा रूप का तेज, उत्तम ज्ञान, वेदों की व्याख्या और योग का कठिन मार्ग मिलता है। उसे ब्रह्मा जैसी लम्बी आयु और धरती पर शिव के पर्वत जैसी उजली कीर्ति मिलती है। शरीर छूटने पर वह पार से भी परे ब्रह्म को, परात्पर चरण के रूप को प्राप्त होता है।

English sense

The wise one gets learning as an ornament, a brilliance of form like the rays of the rising sun, good knowledge, the explaining of the Vedas, and the hard path of yoga; a long life like Brahmā's; and on earth a fame as white as Śiva's mountain. At the end of the body he reaches the Supreme beyond the shores, the form of the highest foot.

पदार्थ · word by word
भूष्यम्
an ornamentआभूषण
वैदुष्यम्
learningविद्वत्ता
उद्यद्दिनकरकिरणाकारमाकारतेजः
a brilliance of form like the rays of the rising sunउगते सूर्य की किरणों जैसा रूप का तेज
निगमनिगमनम्
the explaining of the Vedasवेदों की व्याख्या
दुर्गमं योगमार्गम्
the hard path of yogaयोग का कठिन मार्ग
आयुष्यं ब्रह्मपोष्यम्
long life like Brahmā'sब्रह्मा जैसी लम्बी आयु
हरगिरिविशदां कीर्तिम्
fame as white as Śiva's mountainशिव के पर्वत जैसी उजली कीर्ति
परतरचरणाकारम्
the form of the highest footपरात्पर चरण का रूप

Verse 55

दुर्वाससा विदिततत्त्वमुनीश्वरेण
विद्याकलायुवतिमन्मथमूर्तिनैतत् ।
स्तोत्रं व्यधायि रुचिरं त्रिपुराम्बिकाया
वेदागमोक्तपटलैर्विदितैकमूर्तेः ॥ ५५ ॥

durvāsasā viditatattvamunīśvareṇa
vidyākalāyuvatimanmathamūrtinaitat
stotraṃ vyadhāyi ruciraṃ tripurāmbikāyā
vedāgamoktapaṭalairviditaikamūrteḥ

दुर्वाससाविदिततत्त्वमुनीश्वरेणविद्याकलायुवतिमन्मथमूर्तिनास्तोत्रम्रुचिरम्त्रिपुराम्बिकायाःवेदागमोक्तपटलैःविदितैकमूर्तेः
हिन्दी अर्थ

माता त्रिपुरा का यह मनोहर स्तोत्र, जिनका एक ही रूप वेदों और आगमों में कहे अध्यायों से जाना गया है, तत्त्व को जानने वाले मुनीश्वर दुर्वासा ने रचा, जो विद्या, कलाओं और युवतियों के बीच कामदेव के रूप जैसे हैं।

English sense

This lovely hymn to Tripurā the Mother, whose single form is made known by the chapters spoken in the Vedas and Āgamas, was made by Durvāsas, lord of sages, who knows the truth and who among learning, the arts and young women is like the very form of Kāma.

पदार्थ · word by word
दुर्वाससा
by Durvāsasदुर्वासा द्वारा
विदिततत्त्वमुनीश्वरेण
by the sage-lord who knows the truthतत्त्व को जानने वाले मुनीश्वर द्वारा
विद्याकलायुवतिमन्मथमूर्तिना
who among learning, arts and young women is like Kāma's formविद्या, कला और युवतियों के बीच कामदेव के रूप जैसे
स्तोत्रम्
the hymnस्तोत्र
रुचिरम्
lovelyमनोहर
त्रिपुराम्बिकायाः
of Tripurā the Motherमाता त्रिपुरा का
वेदागमोक्तपटलैः
by the chapters spoken in the Vedas and Āgamasवेदों और आगमों में कहे अध्यायों से
विदितैकमूर्तेः
whose single form is made knownजिनका एक रूप जाना गया है

Verse 56

सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहो भगवान् ।
सर्वासामुपनिषदां दुर्वासा जयति देशिकः प्रथमः ॥ ५६ ॥

sadasadanugrahanigrahagṛhītamunivigraho bhagavān
sarvāsāmupaniṣadāṃ durvāsā jayati deśikaḥ prathamaḥ

सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहःभगवान्सर्वासामुपनिषदाम्दुर्वासाजयतिदेशिकः प्रथमः
हिन्दी अर्थ

सज्जनों पर कृपा करने और दुष्टों को रोकने के लिए मुनि का शरीर लेने वाले, सब उपनिषदों के मर्मज्ञ, प्रथम गुरु भगवान दुर्वासा की जय हो।

English sense

Lord Durvāsas, who took a sage's body to favour the good and restrain the wicked, the chief of all the Upaniṣads and the first teacher, is victorious.

पदार्थ · word by word
सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहः
who took a sage's body to favour the good and restrain the wickedसज्जनों पर कृपा और दुष्टों पर नियन्त्रण के लिए मुनि का शरीर लेने वाले
भगवान्
the Lordभगवान
सर्वासामुपनिषदाम्
of all the Upaniṣadsसब उपनिषदों के
दुर्वासा
Durvāsasदुर्वासा
जयति
is victoriousविजयी होते हैं
देशिकः प्रथमः
the first teacherप्रथम गुरु

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras