Tīrtha stotra · Padma Purāṇa

प्रयागाष्टकम्

Prayaga Ashtakam — Eight verses in praise of Prayāga, king of fords
Verses 8, upajāti metre

Every verse ends sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ: victory to Prayāga, king of fords. In between, the verses show it as the meeting of the white and the dark river, the dark banyan that takes away weariness, the place where even Yama puts down his rod, and the ford whose fame fills the three worlds.

Verse 1

१I

वागीशविष्ण्वीशपुरंदराद्याः पापप्रणाशाय विदां विदोऽपि ।
भजन्ति यत्तीरमनीलनीलं स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ १॥

vāgīśaviṣṇvīśapuraṃdarādyāḥ pāpapraṇāśāya vidāṃ vido'pi |
bhajanti yattīramanīlanīlaṃ sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

वागीश-विष्णु-ईश-पुरंदर-आद्याःपाप-प्रणाशायविदाम्विदःअपिभजन्तियत्-तीरम्अनील-नीलम्सःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु, शिव, इन्द्र आदि, ज्ञानियों में ज्ञानी, पाप नष्ट करने के लिए जिसके श्वेत-नील तट का सेवन करते हैं, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Indra and the others, wisest of the wise, resort to its white and blue banks to destroy sin. Victory to Prayāga, that king of fords.

पदार्थ · word by word
वागीश-विष्णु-ईश-पुरंदर-आद्याः
Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Indra and the restब्रह्मा, विष्णु, शिव, इन्द्र आदि
पाप-प्रणाशाय
to destroy sinपाप नष्ट करने के लिए
विदाम्
of the wiseज्ञानियों में
विदः
the wisestज्ञानी
अपि
evenभी
भजन्ति
resort toसेवन करते हैं
यत्-तीरम्
whose bankजिसका तट
अनील-नीलम्
white and blueश्वेत और नील
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 2

२II

कलिन्दजासङ्गमवाप्य यत्र प्रत्यागता स्वर्गधुनी धुनोति ।
अध्यात्मतापत्रितयं जनस्य स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ २॥

kalindajāsaṅgamavāpya yatra pratyāgatā svargadhunī dhunoti |
adhyātmatāpatritayaṃ janasya sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

कलिन्द-जा-सङ्गम्अवाप्ययत्रप्रत्यागतास्वर्ग-धुनीधुनोतिअध्यात्म-ताप-त्रितयम्जनस्यसःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

जहाँ स्वर्गनदी कलिन्दकन्या से मिलकर लोगों के आध्यात्मिक आदि तीनों ताप दूर करती है, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

There the river of heaven, meeting the daughter of Kalinda, shakes off people's threefold pain, of body, world and fate. Victory to Prayāga, that king of fords.

Variant reading One text reads प्रत्यग्गता (flowing west) for प्रत्यागता (come back).
पदार्थ · word by word
कलिन्द-जा-सङ्गम्
union with the daughter of Kalindaकलिन्दकन्या (यमुना) का संगम
अवाप्य
gainingपाकर
यत्र
whereजहाँ
प्रत्यागता
having comeआई हुई
स्वर्ग-धुनी
the river of heavenस्वर्गनदी
धुनोति
shakes offदूर करती है
अध्यात्म-ताप-त्रितयम्
the threefold pain, of the self and the restआध्यात्मिक आदि तीनों ताप
जनस्य
of peopleलोगों के
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 3

३III

श्यामो वटोऽश्यामगुणं वृणोति स्वच्छायया श्यामलया जनानाम् ।
श्यामः श्रमं कृन्तति यत्र दृष्टः स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ३॥

śyāmo vaṭo'śyāmaguṇaṃ vṛṇoti svacchāyayā śyāmalayā janānām |
śyāmaḥ śramaṃ kṛntati yatra dṛṣṭaḥ sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

श्यामःवटःअश्याम-गुणम्वृणोतिस्व-छाययाश्यामलयाजनानाम्श्यामःश्रमम्कृन्ततियत्रदृष्टःसःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

जहाँ श्याम वट अपनी श्यामल छाया से लोगों को उज्ज्वल गुण देता है और देखे जाने पर थकान मिटाता है, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

There the dark banyan, by its dark shade, gives people bright virtue, and once seen, the dark tree cuts away weariness. Victory to Prayāga, that king of fords.

Variant reading One text reads श्यामो वटः श्यामगुणं वृणोति for श्यामो वटोऽश्यामगुणं वृणोति.
पदार्थ · word by word
श्यामः
darkश्याम
वटः
banyanवट
अश्याम-गुणम्
bright virtueउज्ज्वल गुण
वृणोति
bestowsप्रदान करता है
स्व-छायया
by its own shadeअपनी छाया से
श्यामलया
darkश्यामल
जनानाम्
on peopleलोगों को
श्यामः
the dark oneश्याम
श्रमम्
wearinessथकान
कृन्तति
cuts awayमिटाता है
यत्र
whereजहाँ
दृष्टः
seenदेखा गया
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 4

४IV

ब्रह्मादयोऽप्यात्मकृतिं विहाय भजन्ति पुण्यात्मकभागधेयम् ।
यत्रोज्झिता दण्डधरः स्वदण्डं स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ४॥

brahmādayo'pyātmakṛtiṃ vihāya bhajanti puṇyātmakabhāgadheyam |
yatrojjhitā daṇḍadharaḥ svadaṇḍaṃ sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

ब्रह्म-आदयःअपिआत्म-कृतिम्विहायभजन्तिपुण्य-आत्मक-भागधेयम्यत्रउज्झितादण्ड-धरःस्व-दण्डम्सःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आदि भी अपना कार्य छोड़कर जिसके पुण्यमय भाग्य का सेवन करते हैं, और जहाँ दण्डधारी अपना दण्ड छोड़ देता है, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

Even Brahmā and the others leave their own work to share its holy fortune, and there the rod-bearer lays down his rod. Victory to Prayāga, that king of fords.

पदार्थ · word by word
ब्रह्म-आदयः
Brahmā and the othersब्रह्मा आदि
अपि
evenभी
आत्म-कृतिम्
their own workअपना कार्य
विहाय
leavingछोड़कर
भजन्ति
resort toसेवन करते हैं
पुण्य-आत्मक-भागधेयम्
a lot made of meritपुण्यमय भाग्य
यत्र
whereजहाँ
उज्झिता
lays downछोड़ देता है
दण्ड-धरः
the rod-bearerदण्डधारी (यम)
स्व-दण्डम्
his rodअपना दण्ड
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 5

५V

यत्सेवया देवनृदेवतादिदेवर्षयः प्रत्यहमामनन्ति ।
स्वर्गे च सर्वोत्तमभूमिराज्यं स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ५॥

yatsevayā devanṛdevatādidevarṣayaḥ pratyahamāmananti |
svarge ca sarvottamabhūmirājyaṃ sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

यत्-सेवयादेव-नृदेवता-आदि-देवर्षयःप्रत्यहम्आमनन्तिस्वर्गेचसर्व-उत्तम-भूमि-राज्यम्सःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

देवता, राजा, देवर्षि आदि प्रतिदिन कहते हैं कि जिसकी सेवा से स्वर्ग और पृथ्वी का सर्वोत्तम राज्य मिलता है, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

Gods, kings, divine sages and others say daily that by serving it one gains heaven and the finest kingdom on earth. Victory to Prayāga, that king of fords.

पदार्थ · word by word
यत्-सेवया
by serving whichजिसकी सेवा से
देव-नृदेवता-आदि-देवर्षयः
gods, kings, divine sages and othersदेवता, राजा, देवर्षि आदि
प्रत्यहम्
dailyप्रतिदिन
आमनन्ति
declareकहते हैं
स्वर्गे
in heavenस्वर्ग में
च
andऔर
सर्व-उत्तम-भूमि-राज्यम्
the best kingdom on earthपृथ्वी का सर्वोत्तम राज्य
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 6

६VI

एनांसि हन्तीति प्रसिद्धवार्ता नाम प्रतापेन दिशो द्रवन्ती ।
यस्य त्रिलोकी प्रतता यशोभिः स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ६॥

enāṃsi hantīti prasiddhavārtā nāma pratāpena diśo dravantī |
yasya trilokī pratatā yaśobhiḥ sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

एनांसिहन्तिइतिप्रसिद्ध-वार्तानामप्रतापेनदिशःद्रवन्तीयस्यत्रिलोकीप्रततायशोभिःसःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

"यह पापों को नष्ट करता है", यह प्रसिद्ध बात जिसके प्रताप से सब दिशाओं में फैलती है और जिसके यश से तीनों लोक भरे हैं, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

The famous word that it destroys sins runs through all the quarters by its power, and its fame fills the three worlds. Victory to Prayāga, that king of fords.

Variant reading One text reads नाम प्रतापेन दृशो भवन्ति ... यस्य त्रिलोकीं प्रतताप गोभिः for the second half of the first line and the first half of the second line.
पदार्थ · word by word
एनांसि
sinsपापों को
हन्ति
destroysनष्ट करता है
इति
thusऐसी
प्रसिद्ध-वार्ता
famous reportप्रसिद्ध बात
नाम
indeedही
प्रतापेन
by its powerप्रताप से
दिशः
the quartersदिशाओं में
द्रवन्ती
runningफैलती हुई
यस्य
whoseजिसके
त्रिलोकी
the three worldsतीनों लोक
प्रतता
filledभरे हुए
यशोभिः
with fameयश से
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 7

७VII

धत्तेऽभितश्चामरचारुकान्ती सितासिते यत्र सरिद्वरेण्ये ।
आद्यो वटश्छत्रमिवातिभाति स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ७॥

dhatte'bhitaścāmaracārukāntī sitāsite yatra saridvareṇye |
ādyo vaṭaśchatramivātibhāti sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

धत्तेअभितःचामर-चारु-कान्तीसित-असितेयत्रसरित्-वरेण्येआद्यःवटःछत्रम्इवअतिभातिसःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

जहाँ वह दोनों ओर चँवर जैसी सुन्दर श्वेत और श्याम दो श्रेष्ठ नदियाँ धारण करता है, और आदि वट छत्र जैसा शोभित होता है, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

There, on either side, it bears the two best of rivers, white and dark, lovely as royal fly-whisks, and the primal banyan shines over it like a royal umbrella. Victory to Prayāga, that king of fords.

पदार्थ · word by word
धत्ते
bearsधारण करता है
अभितः
on both sidesदोनों ओर
चामर-चारु-कान्ती
lovely as fly-whisksचँवर जैसी सुन्दर कान्ति वाली
सित-असिते
white and darkश्वेत और श्याम
यत्र
whereजहाँ
सरित्-वरेण्ये
the two best of riversदो श्रेष्ठ नदियाँ
आद्यः
the primalआदि
वटः
banyanवट
छत्रम्
a royal umbrellaछत्र
इव
likeजैसा
अतिभाति
shinesशोभित होता है
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Verse 8

८VIII

ब्राह्मीनपुत्रीत्रिपथास्त्रिवेणीसमागमेनाक्षतयोगमात्रान् ।
यत्राऽऽप्लुतान्ब्रह्मपदं नयन्ति स तीर्थराजो जयति प्रयागः ॥ ८॥

brāhmīnaputrītripathāstriveṇīsamāgamenākṣatayogamātrān |
yatrā''plutānbrahmapadaṃ nayanti sa tīrtharājo jayati prayāgaḥ ||

ब्राह्मी-इन-पुत्री-त्रिपथाःत्रिवेणी-समागमेनअक्षत-योग-मात्रान्यत्रआप्लुतान्ब्रह्म-पदम्नयन्तिसःतीर्थ-राजःजयतिप्रयागः
हिन्दी अर्थ

जहाँ ब्रह्मा की पुत्री, सूर्यपुत्री और त्रिपथगा त्रिवेणी के रूप में मिलकर, उस अखण्ड संगम से ही स्नान करने वालों को ब्रह्मपद तक ले जाती हैं, उस तीर्थराज प्रयाग की जय हो।

English sense

There Brahmā's daughter, the Sun's daughter and the river of three paths meet as the Triveṇī, and by that unbroken union they lead those who bathe to Brahmā's state. Victory to Prayāga, that king of fords.

Variant reading One text reads समागमे साक्षतयागमात्रात् for समागमेनाक्षतयोगमात्रान्, and यत्राप्नुतान् for यत्राऽऽप्लुतान्.
पदार्थ · word by word
ब्राह्मी-इन-पुत्री-त्रिपथाः
Brahmā's daughter, the Sun's daughter and the river of three pathsब्रह्मा की पुत्री, सूर्यपुत्री और त्रिपथगा
त्रिवेणी-समागमेन
by meeting as the Triveṇīत्रिवेणी के संगम से
अक्षत-योग-मात्रान्
by mere unbroken unionअखण्ड योग मात्र से
यत्र
whereजहाँ
आप्लुतान्
those who batheस्नान करने वालों को
ब्रह्म-पदम्
to Brahmā's stateब्रह्मपद को
नयन्ति
leadले जाती हैं
सः
thatवह
तीर्थ-राजः
king of fordsतीर्थराज
जयति
triumphsजय हो
प्रयागः
Prayāgaप्रयाग

Terms on this page

Ganga Dussehra गंगा दशहरा The day marking the Ganga's descent to earth, and also Batuk Bhairav's Jayanti.
Teerth Yatra तीर्थ यात्रा Pilgrimage to a sacred site.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras