Devī stotra · from the Bṛhannīla Tantra

नीलसरस्वतीस्तोत्रम्

Nila Sarasvati Stotram — Fierce Sarasvatī, give me a quick mind

Nīla Sarasvatī is Sarasvatī in her dark, fearsome form, closely tied to Tara. This hymn asks her for the things Sarasvatī gives, a quick mind, fame and the gift of poetry, and for the removal of dullness. Every verse ends with the same line, trāhi māṃ śaraṇāgatam: protect me, I have come to you for refuge.

Verse 1

घोररूपे महारावे सर्वशत्रुभयङ्करि ।
भक्तेभ्यो वरदे देवि त्राहि मां शरणागतम् ॥ १ ॥

ghorarūpe mahārāve sarvaśatrubhayaṅkari
bhaktebhyo varade devi trāhi māṃ śaraṇāgatam

घोररूपेमहारावेसर्वशत्रुभयङ्करिभक्तेभ्यःवरदेदेवित्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

भयानक रूप वाली, ज़ोर की गर्जना वाली, सब शत्रुओं को डराने वाली, भक्तों को वर देने वाली देवी, मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You of fierce form and great roar, who frighten all enemies, who give boons to your devotees, Devī, protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading सर्वशत्रुवशङ्करी (“who bring all enemies under control”) in the tantra text, with क्षयङ्करी and भयङ्करी as its own variants.
पदार्थ · word by word
घोररूपे
you of fierce formभयानक रूप वाली
महारावे
of great roarज़ोर की गर्जना वाली
सर्वशत्रुभयङ्करि
who frighten all enemiesसब शत्रुओं को डराने वाली
भक्तेभ्यः
to your devoteesभक्तों को
वरदे
who give boonsवर देने वाली
देवि
Devīदेवी
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 2

सुरासुरार्चिते देवि सिद्धगन्धर्वसेविते ।
जाड्यपापहरे देवि त्राहि मां शरणागतम् ॥ २ ॥

surāsurārcite devi siddhagandharvasevite
jāḍyapāpahare devi trāhi māṃ śaraṇāgatam

सुरासुरार्चितेदेविसिद्धगन्धर्वसेवितेजाड्यपापहरेत्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

देवताओं और असुरों से पूजित, सिद्धों और गन्धर्वों से सेवित, जड़ता और पाप को हरने वाली देवी, मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You who are worshipped by gods and demons, served by siddhas and gandharvas, who take away dullness and sin, Devī, protect me, I have come to you for refuge.

पदार्थ · word by word
सुरासुरार्चिते
worshipped by gods and demonsदेवताओं और असुरों से पूजित
देवि
Devīदेवी
सिद्धगन्धर्वसेविते
served by siddhas and gandharvasसिद्धों और गन्धर्वों से सेवित
जाड्यपापहरे
who take away dullness and sinजड़ता और पाप को हरने वाली
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 3

जटाजूटसमायुक्ते लोलजिह्वान्तकारिणि ।
द्रुतबुद्धिकरे देवि त्राहि मां शरणागतम् ॥ ३ ॥

jaṭājūṭasamāyukte lolajihvāntakāriṇi
drutabuddhikare devi trāhi māṃ śaraṇāgatam

जटाजूटसमायुक्तेलोलजिह्वान्तकारिणिद्रुतबुद्धिकरेदेवित्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

जटाओं का जूड़ा धारण करने वाली, चंचल जीभ को शान्त करने वाली, बुद्धि को तेज़ करने वाली देवी, मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You who wear a crown of matted hair, who bring the restless tongue to an end, who make the mind quick, Devī, protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading लोलजिह्वानुकारिणी in the tantra text (“who imitate the lolling tongue”).
पदार्थ · word by word
जटाजूटसमायुक्ते
who wear a crown of matted hairजटाओं का जूड़ा धारण करने वाली
लोलजिह्वान्तकारिणि
who bring the restless tongue to an endचंचल जीभ को शान्त करने वाली
द्रुतबुद्धिकरे
who make the mind quickबुद्धि को तेज़ करने वाली
देवि
Devīदेवी
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 4

सौम्यक्रोधधरे रूपे चण्डरूपे नमोऽस्तु ते ।
सृष्टिरूपे नमस्तुभ्यं त्राहि मां शरणागतम् ॥ ४ ॥

saumyakrodhadhare rūpe caṇḍarūpe namo'stu te
sṛṣṭirūpe namastubhyaṃ trāhi māṃ śaraṇāgatam

सौम्यक्रोधधरेरूपेचण्डरूपेनमः अस्तु तेसृष्टिरूपेनमः तुभ्यम्त्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

सौम्य और क्रोध, दोनों रूप धारण करने वाली, उग्र रूप वाली, आपको प्रणाम। सृष्टि के रूप वाली, आपको प्रणाम। मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You who bear both a gentle form and an angry form, you of fierce form, I bow to you. You whose form is creation, I bow to you. Protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading सौम्यरूपे घोररूपे … दृष्टिरूपे in the tantra text (“you of gentle form, of fierce form … of the form of sight”), with क्रोधरूपे and सृष्टिरूपे as its own variants.
पदार्थ · word by word
सौम्यक्रोधधरे
who bear a gentle and an angry formसौम्य और क्रोध रूप धारण करने वाली
रूपे
formरूप
चण्डरूपे
you of fierce formउग्र रूप वाली
नमः अस्तु ते
I bow to youआपको प्रणाम
सृष्टिरूपे
you whose form is creationसृष्टि के रूप वाली
नमः तुभ्यम्
I bow to youआपको प्रणाम
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 5

जडानां जडतां हन्ति भक्तानां भक्तवत्सला ।
मूढतां हर मे देवि त्राहि मां शरणागतम् ॥ ५ ॥

jaḍānāṃ jaḍatāṃ hanti bhaktānāṃ bhaktavatsalā
mūḍhatāṃ hara me devi trāhi māṃ śaraṇāgatam

जडानाम्जडताम्हन्तिभक्तानाम्भक्तवत्सलामूढताम्हरमेदेवित्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

आप जड़ बुद्धि वालों की जड़ता को मिटाती हैं और भक्तों पर स्नेह रखती हैं। देवी, मेरी मूर्खता हर लीजिए। मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You destroy the dullness of the dull, and you are loving to your devotees. Take away my foolishness, Devī. Protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading भक्तवत्सले (“O you who love your devotees”) in the tantra text, which also has जडतां भजतां for जडानां जडतां.
पदार्थ · word by word
जडानाम्
of the dullजड़ बुद्धि वालों की
जडताम्
the dullnessजड़ता को
हन्ति
you destroyमिटाती हैं
भक्तानाम्
to devoteesभक्तों पर
भक्तवत्सला
lovingस्नेह रखती हैं
मूढताम्
foolishnessमूर्खता
हर
take awayहर लीजिए
मे
myमेरी
देवि
Devīदेवी
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 6

वं ह्रूं ह्रूं कामये देवि बलिहोमप्रिये नमः ।
उग्रतारे नमो नित्यं त्राहि मां शरणागतम् ॥ ६ ॥

vaṃ hrūṃ hrūṃ kāmaye devi balihomapriye namaḥ
ugratāre namo nityaṃ trāhi māṃ śaraṇāgatam

वं ह्रूं ह्रूंकामयेदेविबलिहोमप्रियेनमःउग्रतारेनमःनित्यम्त्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

वं ह्रूं ह्रूं — देवी, मैं आपको चाहता हूँ, आप जो बलि और हवन से प्रसन्न होती हैं। आपको प्रणाम। उग्रतारा, आपको सदा प्रणाम। मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

Vaṃ hrūṃ hrūṃ — I long for you, Devī, who love offerings and fire-oblations. I bow to you. Ugratārā, I bow to you always. Protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading ह्रूंह्रूंकारमये देवि … उग्रतारे नमस्तुभ्यं in the tantra text (“you who are made of the sound hrūṃ hrūṃ … Ugratārā, I bow to you”).
पदार्थ · word by word
वं ह्रूं ह्रूं
vaṃ hrūṃ hrūṃवं ह्रूं ह्रूं
कामये
I long for youमैं आपको चाहता हूँ
देवि
Devīदेवी
बलिहोमप्रिये
who love offerings and fire-oblationsबलि और हवन से प्रसन्न होने वाली
नमः
I bowप्रणाम
उग्रतारे
Ugratārāउग्रतारा
नमः
I bowप्रणाम
नित्यम्
alwaysसदा
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 7

बुद्धिं देहि यशो देहि कवित्वं देहि देहि मे ।
मूढत्वं च हरेद्देवि त्राहि मां शरणागतम् ॥ ७ ॥

buddhiṃ dehi yaśo dehi kavitvaṃ dehi dehi me
mūḍhatvaṃ ca hareddevi trāhi māṃ śaraṇāgatam

बुद्धिम्देहियशःदेहिकवित्वम्देहि देहिमेमूढत्वम्चहरेत्देवित्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

मुझे बुद्धि दीजिए, यश दीजिए, कविता की शक्ति दीजिए, मुझे दीजिए। देवी, मेरी मूर्खता दूर कीजिए। मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

Give me understanding, give me fame, give me the gift of poetry, give it to me. Take away my foolishness, Devī. Protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading कुबुद्धिं हर मे देवि (“take away my bad thinking, Devī”) in the tantra text, which has मूढत्वं as its own variant.
पदार्थ · word by word
बुद्धिम्
understandingबुद्धि
देहि
giveदीजिए
यशः
fameयश
देहि
giveदीजिए
कवित्वम्
the gift of poetryकविता की शक्ति
देहि देहि
give, giveदीजिए, दीजिए
मे
to meमुझे
मूढत्वम्
foolishnessमूर्खता
च
andऔर
हरेत्
take awayदूर कीजिए
देवि
Devīदेवी
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

Verse 8

इन्द्रादिविलसद्द्वन्द्ववन्दिते करुणामयि ।
तारे ताराधिनाथास्ये त्राहि मां शरणागतम् ॥ ८ ॥

indrādivilasaddvandvavandite karuṇāmayi
tāre tārādhināthāsye trāhi māṃ śaraṇāgatam

इन्द्रादिविलसद्द्वन्द्ववन्दितेकरुणामयितारेताराधिनाथास्येत्राहिमाम्शरणागतम्
हिन्दी अर्थ

इन्द्र आदि चमकते देव-युगलों से वन्दित, दया से भरी, तारा, चन्द्रमा जैसे मुख वाली, मेरी रक्षा कीजिए, मैं आपकी शरण में आया हूँ।

English sense

You who are praised by the shining pairs of Indra and the other gods, full of compassion, Tārā, you whose face is like the moon, lord of the stars, protect me, I have come to you for refuge.

Variant reading इन्द्रादिदेव सद्वृन्दवन्दिते (“praised by the good company of Indra and the other gods”) in the tantra text.
पदार्थ · word by word
इन्द्रादिविलसद्द्वन्द्ववन्दिते
praised by the shining pairs of Indra and the other godsइन्द्र आदि चमकते देव-युगलों से वन्दित
करुणामयि
full of compassionदया से भरी
तारे
Tārāतारा
ताराधिनाथास्ये
whose face is like the moon, lord of the starsचन्द्रमा जैसे मुख वाली
त्राहि
protectरक्षा कीजिए
माम्
meमेरी
शरणागतम्
who have come for refugeशरण में आया हूँ

फलश्रुतिःPhalaśruti

Verse 9

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां यः पठेन्नरः ।
षण्मासैः सिद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ९ ॥

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ navamyāṃ yaḥ paṭhennaraḥ
ṣaṇmāsaiḥ siddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

अष्टम्याम्चचतुर्दश्याम्नवम्याम्यःपठेत्नरःषण्मासैःसिद्धिम्आप्नोतिनअत्रकार्याविचारणा
हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य अष्टमी, चतुर्दशी और नवमी को इसका पाठ करता है, उसे छह महीने में सिद्धि मिलती है। इसमें कोई सन्देह नहीं।

English sense

The person who reads this on the eighth, the fourteenth and the ninth lunar days gains success in six months. There is nothing to doubt here.

पदार्थ · word by word
अष्टम्याम्
on the eighth lunar dayअष्टमी को
च
andऔर
चतुर्दश्याम्
on the fourteenthचतुर्दशी को
नवम्याम्
on the ninthनवमी को
यः
whoजो
पठेत्
readsपाठ करता है
नरः
personमनुष्य
षण्मासैः
in six monthsछह महीने में
सिद्धिम्
successसिद्धि
आप्नोति
gainsमिलती है
न
noनहीं
अत्र
hereइसमें
कार्या
to be madeकरना चाहिए
विचारणा
doubtसन्देह

Verse 10

मोक्षार्थी लभते मोक्षं धनार्थी लभते धनम् ।
विद्यार्थी लभते विद्यां तर्कव्याकरणादिकम् ॥ १० ॥

mokṣārthī labhate mokṣaṃ dhanārthī labhate dhanam
vidyārthī labhate vidyāṃ tarkavyākaraṇādikam

मोक्षार्थीलभतेमोक्षम्धनार्थीधनम्विद्यार्थीविद्याम्तर्कव्याकरणादिकम्
हिन्दी अर्थ

मोक्ष चाहने वाला मोक्ष पाता है, धन चाहने वाला धन पाता है, विद्या चाहने वाला विद्या पाता है, जैसे तर्क और व्याकरण आदि।

English sense

One who wants liberation gains liberation, one who wants wealth gains wealth, one who wants learning gains learning, such as logic and grammar.

Variant reading धनार्थी धनमाप्नुयात् and तर्कव्याकरणादिकाम् in the tantra text.
पदार्थ · word by word
मोक्षार्थी
one who wants liberationमोक्ष चाहने वाला
लभते
gainsपाता है
मोक्षम्
liberationमोक्ष
धनार्थी
one who wants wealthधन चाहने वाला
धनम्
wealthधन
विद्यार्थी
one who wants learningविद्या चाहने वाला
विद्याम्
learningविद्या
तर्कव्याकरणादिकम्
such as logic and grammarजैसे तर्क और व्याकरण आदि

Verse 11

इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु सततं श्रद्धयाऽन्वितः ।
तस्य शत्रुः क्षयं याति महाप्रज्ञा प्रजायते ॥ ११ ॥

idaṃ stotraṃ paṭhedyastu satataṃ śraddhayā'nvitaḥ
tasya śatruḥ kṣayaṃ yāti mahāprajñā prajāyate

इदम्स्तोत्रम्पठेत्यः तुसततम्श्रद्धया अन्वितःतस्यशत्रुःक्षयं यातिमहाप्रज्ञाप्रजायते
हिन्दी अर्थ

जो श्रद्धा के साथ सदा इस स्तोत्र का पाठ करता है, उसका शत्रु नष्ट हो जाता है और उसमें बड़ी प्रज्ञा जन्म लेती है।

English sense

Whoever reads this hymn always, with faith, his enemy comes to ruin and great wisdom is born in him.

पदार्थ · word by word
इदम्
thisइस
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र का
पठेत्
readsपाठ करता है
यः तु
whoeverजो
सततम्
alwaysसदा
श्रद्धया अन्वितः
with faithश्रद्धा के साथ
तस्य
hisउसका
शत्रुः
enemyशत्रु
क्षयं याति
comes to ruinनष्ट हो जाता है
महाप्रज्ञा
great wisdomबड़ी प्रज्ञा
प्रजायते
is bornजन्म लेती है

Verse 12

पीडायां वापि सङ्ग्रामे जाड्ये दाने तथा भये ।
य इदं पठति स्तोत्रं शुभं तस्य न संशयः ॥ १२ ॥

pīḍāyāṃ vāpi saṅgrāme jāḍye dāne tathā bhaye
ya idaṃ paṭhati stotraṃ śubhaṃ tasya na saṃśayaḥ

पीडायाम्वा अपिसङ्ग्रामेजाड्येदानेतथाभयेयःइदम्पठतिस्तोत्रम्शुभम्तस्यन संशयः
हिन्दी अर्थ

पीड़ा में, युद्ध में, जड़ता में, दान में और भय में, जो इस स्तोत्र का पाठ करता है, उसका भला होता है। इसमें कोई सन्देह नहीं।

English sense

In pain, in battle, in dullness, in giving, and in fear, whoever reads this hymn, good comes to him. There is no doubt.

Variant reading जप्ये (“in recitation”) for जाड्ये in the tantra text.
पदार्थ · word by word
पीडायाम्
in painपीड़ा में
वा अपि
or evenया भी
सङ्ग्रामे
in battleयुद्ध में
जाड्ये
in dullnessजड़ता में
दाने
in givingदान में
तथा
andऔर
भये
in fearभय में
यः
whoeverजो
इदम्
thisइस
पठति
readsपाठ करता है
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र का
शुभम्
goodभला
तस्य
hisउसका
न संशयः
no doubtकोई सन्देह नहीं

Verse 13

इति प्रणम्य स्तुत्वा च योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ १३ ॥

iti praṇamya stutvā ca yonimudrāṃ pradarśayet

इतिप्रणम्यस्तुत्वाचयोनिमुद्राम्प्रदर्शयेत्
हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रणाम और स्तुति करके योनिमुद्रा दिखानी चाहिए।

English sense

Having bowed and praised in this way, one should show the yoni-mudrā.

पदार्थ · word by word
इति
thusइस प्रकार
प्रणम्य
having bowedप्रणाम करके
स्तुत्वा
having praisedस्तुति करके
च
andऔर
योनिमुद्राम्
the yoni-mudrāयोनिमुद्रा
प्रदर्शयेत्
one should showदिखानी चाहिए

Verse 14

स्तोत्रेणानेन देवेशि स्तुत्वा देवीं सुरेश्वरीम् ।
सर्वकाममवाप्नोति सर्वविद्यानिधिर्भवेत् ॥ १४ ॥

stotreṇānena deveśi stutvā devīṃ sureśvarīm
sarvakāmamavāpnoti sarvavidyānidhirbhavet

स्तोत्रेण अनेनदेवेशिस्तुत्वादेवीम्सुरेश्वरीम्सर्वकामम्अवाप्नोतिसर्वविद्यानिधिःभवेत्
हिन्दी अर्थ

हे देवेशि, इस स्तोत्र से सुरेश्वरी देवी की स्तुति करके मनुष्य सब इच्छाएँ पाता है और सब विद्याओं का भण्डार बन जाता है।

English sense

Having praised the Devī, queen of the gods, with this hymn, Goddess, one gains every wish and becomes a treasure of all learning.

verse doubtful

पदार्थ · word by word
स्तोत्रेण अनेन
with this hymnइस स्तोत्र से
देवेशि
Goddessहे देवेशि
स्तुत्वा
having praisedस्तुति करके
देवीम्
the Devīदेवी की
सुरेश्वरीम्
queen of the godsसुरेश्वरी
सर्वकामम्
every wishसब इच्छाएँ
अवाप्नोति
gainsपाता है
सर्वविद्यानिधिः
a treasure of all learningसब विद्याओं का भण्डार
भवेत्
becomesबन जाता है

Verse 15

इति ते कथितं दिव्यं स्तोत्रं सारस्वतप्रदम् ।
अस्मात्परतरं नास्ति स्तोत्रं तन्त्रे महेश्वरी ॥ १५ ॥

iti te kathitaṃ divyaṃ stotraṃ sārasvatapradam
asmātparataraṃ nāsti stotraṃ tantre maheśvarī

इतितेकथितम्दिव्यम्स्तोत्रम्सारस्वतप्रदम्अस्मात्परतरम्न अस्तिस्तोत्रम्तन्त्रेमहेश्वरी
हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मैंने तुम्हें यह दिव्य स्तोत्र बताया, जो सरस्वती का वरदान देता है। तन्त्र में इससे श्रेष्ठ कोई स्तोत्र नहीं, हे महेश्वरी।

English sense

So I have told you this divine hymn, which gives the gift of Sarasvatī. In the tantra there is no hymn higher than this, Maheśvarī.

verse doubtful

पदार्थ · word by word
इति
soइस प्रकार
ते
to youतुम्हें
कथितम्
toldबताया
दिव्यम्
divineदिव्य
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
सारस्वतप्रदम्
which gives the gift of Sarasvatīजो सरस्वती का वरदान देता है
अस्मात्
than thisइससे
परतरम्
higherश्रेष्ठ
न अस्ति
there is notनहीं है
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
तन्त्रे
in the tantraतन्त्र में
महेश्वरी
Maheśvarīहे महेश्वरी
॥ इति नीलसरस्वतीस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

Terms on this page

Mahavidyas महाविद्या One of ten tantric wisdom-goddess forms of the Devi; Kalika is traditionally counted foremost among them.
Tara तारा One of the ten Mahavidyas, associated with guidance, protection, and crossing over difficulty.
Nila Saraswati नीलसरस्वती The third of Goddess Tara's three primary Tantric forms worshipped alongside the Ram Raksha Stotra.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras