Mantrakośa

मातङ्गीस्तुतिः २

Matangi Stuti 2 (Mantrakosha) — Eighteen verses praising Mātaṅgī, the vīṇā-playing Goddess

A hymn to Matangi, the Goddess of speech and music. The first verses are a plain prayer: even Brahmā is lost for words in her praise, and yet love makes the singer try. A touch of her grace turns the wretched into the wise and the mute into speakers. The middle verses paint her with the vīṇā against her breast, a palm-leaf earring swaying, seated under the wishing-tree. The last verse says what daily recitation gives: skill, eloquence, wealth, the gift of song, good fortune and the respect of kings.

Verse 1

मातङ्गि मातरीशे मधुमदमथनाराधिते महामाये ।
मोहिनि मोहप्रमथिनि मन्मथमथनप्रिये नमस्तेऽस्तु ॥ १ ॥

mātaṅgi mātarīśe madhumadamathanārādhite mahāmāye
mohini mohapramathini manmathamathanapriye namaste'stu

मातङ्गिमातरीशेमधुमदमथनाराधितेमहामायेमोहिनिमोहप्रमथिनिमन्मथमथनप्रियेनमस्तेऽस्तु
हिन्दी अर्थ

मातंगी, माँ और स्वामिनी, मधु और अभिमान का नाश करने वाले से पूजित, महामाया, मोहने वाली, मोह को कुचलने वाली, कामदेव का नाश करने वाले की प्रिया: तुम्हें नमस्कार।

English sense

Mātaṅgī, mother and queen, worshipped by the slayer of Madhu and of pride, great illusion, enchantress, crusher of delusion, beloved of the destroyer of Love: a bow to you.

पदार्थ · word by word
मातङ्गि
Mātaṅgīमातंगी
मातरीशे
mother and queenमाँ और स्वामिनी
मधुमदमथनाराधिते
worshipped by the slayer of Madhu and of prideमधु और अभिमान का नाश करने वाले से पूजित
महामाये
great illusionमहामाया
मोहिनि
enchantressमोहने वाली
मोहप्रमथिनि
crusher of delusionमोह को कुचलने वाली
मन्मथमथनप्रिये
beloved of the destroyer of Loveकामदेव का नाश करने वाले की प्रिया
नमस्तेऽस्तु
may there be a bow to youतुम्हें नमस्कार हो

Verse 2

स्तुतिषु तव देवि विधिरपि पिहितमतिर्भवति विहितमतिः ।
तदपि तु भक्तिर्मामपि भवतीं स्तोतुं विलोभयति ॥ २ ॥

stutiṣu tava devi vidhirapi pihitamatirbhavati vihitamatiḥ
tadapi tu bhaktirmāmapi bhavatīṃ stotuṃ vilobhayati

स्तुतिषुतवदेविविधिरपिपिहितमतिर्भवतिविहितमतिःतदपितुभक्तिर्मामपिभवतींस्तोतुंविलोभयति
हिन्दी अर्थ

देवी, तुम्हारी स्तुति करने में ब्रह्मा की भी बुद्धि रुक जाती है, और दृढ़ निश्चय वाली बुद्धि भी रुक जाती है। फिर भी भक्ति मुझे भी तुम्हारी स्तुति के लिए ललचाती है।

English sense

In praising you, goddess, even Brahmā's mind is clouded, and so is any mind made up to do it. Still, devotion tempts even me to praise you.

पदार्थ · word by word
स्तुतिषु
in praisesस्तुतियों में
तव
yourतुम्हारी
देवि
goddessदेवी
विधिरपि
even Brahmāब्रह्मा भी
पिहितमतिर्भवति
his mind is cloudedबुद्धि रुक जाती है
विहितमतिः
the mind made upदृढ़ निश्चय वाली बुद्धि
तदपि
stillफिर भी
तु
indeedही
भक्तिर्मामपि
devotion, even for meभक्ति, मुझे भी
भवतीं
youतुम्हारी
स्तोतुं
to praiseस्तुति करने को
विलोभयति
temptsललचाती है

Verse 3

यतिजनहृदयनिवासे वासववरदे वराङ्गि मातङ्गि ।
वीणावादविनोदिनि नारदगीते नमो देवि ॥ ३ ॥

yatijanahṛdayanivāse vāsavavarade varāṅgi mātaṅgi
vīṇāvādavinodini nāradagīte namo devi

यतिजनहृदयनिवासेवासववरदेवराङ्गिमातङ्गिवीणावादविनोदिनिनारदगीतेनमोदेवि
हिन्दी अर्थ

तुम जो संन्यासियों के हृदय में रहती हो, इन्द्र को वर देती हो, सुन्दर अंगों वाली मातंगी, वीणा बजाने में आनन्द लेने वाली, नारद से गायी गयी: देवी, तुम्हें नमस्कार।

English sense

You who live in the hearts of ascetics, who give boons to Indra, fair-limbed Mātaṅgī, delighting in the playing of the vina, sung by Nārada: a bow to you, goddess.

पदार्थ · word by word
यतिजनहृदयनिवासे
dwelling in the hearts of asceticsसंन्यासियों के हृदय में रहने वाली
वासववरदे
giver of boons to Indraइन्द्र को वर देने वाली
वराङ्गि
fair-limbed oneसुन्दर अंगों वाली
मातङ्गि
Mātaṅgīमातंगी
वीणावादविनोदिनि
delighting in playing the vinaवीणा बजाने में आनन्द लेने वाली
नारदगीते
sung by Nāradaनारद से गायी गयी
नमो
a bowनमस्कार
देवि
goddessदेवी

Verse 4

देवि प्रसीद सुन्दरि पीनस्तनि कम्बुकण्ठि घनकेशि ।
मातङ्गि विद्रुमौष्ठि स्मितमुग्धाक्ष्यम्ब मौक्तिकाभरणे ॥ ४ ॥

devi prasīda sundari pīnastani kambukaṇṭhi ghanakeśi
mātaṅgi vidrumauṣṭhi smitamugdhākṣyamba mauktikābharaṇe

देविप्रसीदसुन्दरिपीनस्तनिकम्बुकण्ठिघनकेशिमातङ्गिविद्रुमौष्ठिस्मितमुग्धाक्ष्यम्बमौक्तिकाभरणे
हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हो, देवी, सुन्दरी, भरे वक्ष वाली, शंख जैसी गर्दन वाली, घने केशों वाली, मूंगे जैसे होंठों वाली मातंगी, मुस्कुराती मोहक आँखों वाली माँ, मोतियों से सजी।

English sense

Be gracious, goddess, beautiful one, full-breasted, conch-necked, thick-haired Mātaṅgī, coral-lipped mother with the smiling, charming eyes, adorned with pearls.

पदार्थ · word by word
देवि
goddessदेवी
प्रसीद
be graciousप्रसन्न हो
सुन्दरि
beautiful oneसुन्दरी
पीनस्तनि
full-breasted oneभरे वक्ष वाली
कम्बुकण्ठि
conch-necked oneशंख जैसी गर्दन वाली
घनकेशि
thick-haired oneघने केशों वाली
मातङ्गि
Mātaṅgīमातंगी
विद्रुमौष्ठि
coral-lipped oneमूंगे जैसे होंठों वाली
स्मितमुग्धाक्ष्यम्ब
mother with smiling, charming eyesमुस्कुराती मोहक आँखों वाली माँ
मौक्तिकाभरणे
adorned with pearlsमोतियों से सजी

Verse 5

भरणे त्रिविष्टपस्य प्रभवसि तत एव भैरवी त्वमसि ।
त्वद्भक्तिलब्धविभवो भवति क्षुद्रोऽपि भुवनपतिः ॥ ५ ॥

bharaṇe triviṣṭapasya prabhavasi tata eva bhairavī tvamasi
tvadbhaktilabdhavibhavo bhavati kṣudro'pi bhuvanapatiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

पतितः कृपणो मूकोऽप्यम्ब भवत्याः प्रसादलेशेन ।
पूज्यः सुभगो वाग्मी भवति जडश्चापि सर्वज्ञः ॥ ६ ॥

patitaḥ kṛpaṇo mūko'pyamba bhavatyāḥ prasādaleśena
pūjyaḥ subhago vāgmī bhavati jaḍaścāpi sarvajñaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

ज्ञानात्मिके जगन्मयि निरञ्जने नित्यशुद्धपदे ।
निर्वाणरूपिणि शिवे त्रिपुरे शरणं प्रपन्नस्त्वाम् ॥ ७ ॥

jñānātmike jaganmayi nirañjane nityaśuddhapade
nirvāṇarūpiṇi śive tripure śaraṇaṃ prapannastvām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

त्वां मनसि क्षणमपि यो ध्यायति मुक्तामणीवृतां श्यामाम् ।
तस्य जगत्त्रितयेऽस्मिन् कास्ताः ननु याः स्त्रियोऽसाध्याः ॥ ८ ॥

tvāṃ manasi kṣaṇamapi yo dhyāyati muktāmaṇīvṛtāṃ śyāmām
tasya jagattritaye'smin kāstāḥ nanu yāḥ striyo'sādhyāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

साध्याक्षरेण गर्भितपञ्चनवत्यक्षराञ्चिते मातः ।
भगवति मातङ्गीश्वरि नमोऽस्तु तुभ्यं महादेवि ॥ ९ ॥

sādhyākṣareṇa garbhitapañcanavatyakṣarāñcite mātaḥ
bhagavati mātaṅgīśvari namo'stu tubhyaṃ mahādevi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

विद्याधरसुरकिन्नरगुह्यकगन्धर्वयक्षसिद्धवरैः ।
आराधिते नमस्ते प्रसीद कृपयैव मातङ्गि ॥ १० ॥

vidyādharasurakinnaraguhyakagandharvayakṣasiddhavaraiḥ
ārādhite namaste prasīda kṛpayaiva mātaṅgi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

वीणावादनवेलानर्तदलाबुस्थगित वामकुचाम् ।
श्यामलकोमलगात्रीं पाटलनयनां स्मरामि त्वाम् ॥ ११ ॥

vīṇāvādanavelānartadalābusthagita vāmakucām
śyāmalakomalagātrīṃ pāṭalanayanāṃ smarāmi tvām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

अवटुतटघटितचूलीताडिततालीपलाशताटङ्कां ।
वीणावादनवेलाकम्पितशिरसं नमामि मातङ्गीम् ॥ १२ ॥

avaṭutaṭaghaṭitacūlītāḍitatālīpalāśatāṭaṅkāṃ
vīṇāvādanavelākampitaśirasaṃ namāmi mātaṅgīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 13

माता मरकतश्यामा मातङ्गी मदशालिनी ।
कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी ॥ १३ ॥

mātā marakataśyāmā mātaṅgī madaśālinī
kaṭākṣayatu kalyāṇī kadambavanavāsinī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 14

वामे विस्तृतिशालिनि स्तनतटे विन्यस्तवीणामुखं ।
तन्त्रीं तारविराविणीमसकलैरास्फालयन्ती नखैः ।
अर्धोन्मीलदपाङ्गमंसवलितग्रीवं मुखं बिभ्रती ।
माया काचन मोहिनी विजयते मातङ्गकन्यामयी ॥ १४ ॥

vāme vistṛtiśālini stanataṭe vinyastavīṇāmukhaṃ
tantrīṃ tāravirāviṇīmasakalairāsphālayantī nakhaiḥ
ardhonmīladapāṅgamaṃsavalitagrīvaṃ mukhaṃ bibhratī
māyā kācana mohinī vijayate mātaṅgakanyāmayī

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 15

वीणावाद्यविनोदगीत निरतां लीलाशुकोल्लासिनीं ।
बिम्बोष्ठीं नवयावकार्द्रचरणामाकीर्णकेशालिकां ।
हृद्याङ्गीं सितशङ्खकुण्डलधरां शृङ्गारवेषोज्ज्वलां ।
मातङ्गीं प्रणतोऽस्मि सुस्मितमुखीं देवीं शुकश्यामलाम् ॥ १५ ॥

vīṇāvādyavinodagīta niratāṃ līlāśukollāsinīṃ
bimboṣṭhīṃ navayāvakārdracaraṇāmākīrṇakeśālikāṃ
hṛdyāṅgīṃ sitaśaṅkhakuṇḍaladharāṃ śṛṅgāraveṣojjvalāṃ
mātaṅgīṃ praṇato'smi susmitamukhīṃ devīṃ śukaśyāmalām

वीणावाद्यविनोदगीतनिरतांलीलाशुकोल्लासिनींबिम्बोष्ठींनवयावकार्द्रचरणामाकीर्णकेशालिकांहृद्याङ्गींसितशङ्खकुण्डलधरांशृङ्गारवेषोज्ज्वलांमातङ्गींप्रणतोऽस्मिसुस्मितमुखींदेवींशुकश्यामलाम्
हिन्दी अर्थ

मैं मातंगी को प्रणाम करता हूँ: वीणा और गीत के आनन्द में डूबी, अपने लीलामय तोते से प्रसन्न, बिम्बफल जैसे होंठों वाली, ताज़ा महावर से गीले चरणों वाली, बिखरे केशों वाली, सुन्दर अंगों वाली, श्वेत शंख के कुण्डल पहने, शृङ्गार के वेश में दीप्त, मुस्कुराते मुख वाली, तोते जैसी श्यामल देवी।

English sense

I bow to Mātaṅgī, absorbed in the joy of vina and song, delighted with her playful parrot, her lips like bimba fruit, her feet wet with fresh lac, her hair spread loose, lovely-limbed, wearing white conch earrings, bright in a lover's dress, with a smiling face, the goddess dark as a parrot.

Variant reading Another reading has विनोदनैकनिरतां ("devoted only to the delight") in the first line, and आकीर्णकेशावलिम् ("with loosened rows of hair") at the end of the second.
पदार्थ · word by word
वीणावाद्यविनोदगीत
in the joy of vina music and songवीणा और गीत के आनन्द में
निरतां
absorbedडूबी
लीलाशुकोल्लासिनीं
delighted with her playful parrotअपने लीलामय तोते से प्रसन्न
बिम्बोष्ठीं
with lips like bimba fruitबिम्बफल जैसे होंठों वाली
नवयावकार्द्रचरणामाकीर्णकेशालिकां
with feet wet with fresh lac and spread-out hairताज़ा महावर से गीले चरणों और बिखरे केशों वाली
हृद्याङ्गीं
lovely-limbed oneसुन्दर अंगों वाली
सितशङ्खकुण्डलधरां
wearing white conch earringsश्वेत शंख के कुण्डल पहने
शृङ्गारवेषोज्ज्वलां
bright in a lover's dressशृङ्गार के वेश में दीप्त
मातङ्गीं
Mātaṅgīमातंगी को
प्रणतोऽस्मि
I bowमैं प्रणाम करता हूँ
सुस्मितमुखीं
with a smiling faceमुस्कुराते मुख वाली
देवीं
goddessदेवी
शुकश्यामलाम्
dark as a parrotतोते जैसी श्यामल

Verse 16

स्रस्तं केसरदामभिः वलयितं धम्मिल्लमाबिभ्रती ।
तालीपत्रपुटान्तरेषु घटितैस्ताटङ्किनी मौक्तिकैः ।
मूले कल्पतरोर्महामणिमये सिंहासने मोहिनी ।
काचिद्गायनदेवता विजयते वीणावती वासना ॥ १६ ॥

srastaṃ kesaradāmabhiḥ valayitaṃ dhammillamābibhratī
tālīpatrapuṭāntareṣu ghaṭitaistāṭaṅkinī mauktikaiḥ
mūle kalpatarormahāmaṇimaye siṃhāsane mohinī
kācidgāyanadevatā vijayate vīṇāvatī vāsanā

स्रस्तंकेसरदामभिःवलयितंधम्मिल्लमाबिभ्रतीतालीपत्रपुटान्तरेषुघटितैस्ताटङ्किनीमौक्तिकैःमूलेकल्पतरोर्महामणिमयेसिंहासनेमोहिनीकाचिद्गायनदेवताविजयतेवीणावतीवासना
हिन्दी अर्थ

वह विजयी है: कल्पवृक्ष के नीचे महारत्नों के सिंहासन पर बैठी मोहिनी, जो केसर-पुष्पों की मालाओं से घिरा ढीला जूड़ा बाँधे है और ताड़-पत्र के कर्णफूलों में मोती जड़े पहने है, वीणा लिए गान की कोई देवी, मानो साक्षात् कामना।

English sense

She is victorious: an enchantress on a throne of great gems at the foot of the wishing-tree, wearing a loose hair-knot ringed with saffron-flower garlands and pearl ornaments set in her palm-leaf earrings, some goddess of song with her vina, desire itself.

पदार्थ · word by word
स्रस्तं
loosenedढीले
केसरदामभिः
with garlands of saffron flowersकेसर-पुष्पों की मालाओं से
वलयितं
ringedघिरे
धम्मिल्लमाबिभ्रती
wearing a hair-knotजूड़ा बाँधे
तालीपत्रपुटान्तरेषु
in the folds of palm-leaf earringsताड़-पत्र के कर्णफूलों की तहों में
घटितैस्ताटङ्किनी
wearing ornaments setजड़े आभूषण पहने
मौक्तिकैः
with pearlsमोतियों से
मूले
at the footमूल में
कल्पतरोर्महामणिमये
of the wishing-tree, made of great gemsकल्पवृक्ष के, महारत्नों से बने
सिंहासने
on the lion-throneसिंहासन पर
मोहिनी
enchantressमोहिनी
काचिद्गायनदेवता
some goddess of songगान की कोई देवी
विजयते
triumphsविजयी है
वीणावती
with the vinaवीणा वाली
वासना
desireकामना

Verse 17

वेणीमूलविराजितेन्दुशकलां वीणानिनादप्रियां ।
क्षोणीपालसुरेन्द्रपन्नगवरैराराधिताङ्घ्रिद्वयाम् ।
एणीचञ्चललोचनां सुवसनां वाणीं पुराणोज्ज्वलां ।
श्रोणीभारभरालसामनिमिषः पश्यामि विश्वेश्वरीम् ॥ १७ ॥

veṇīmūlavirājitenduśakalāṃ vīṇāninādapriyāṃ
kṣoṇīpālasurendrapannagavarairārādhitāṅghridvayām
eṇīcañcalalocanāṃ suvasanāṃ vāṇīṃ purāṇojjvalāṃ
śroṇībhārabharālasāmanimiṣaḥ paśyāmi viśveśvarīm

वेणीमूलविराजितेन्दुशकलांवीणानिनादप्रियांक्षोणीपालसुरेन्द्रपन्नगवरैराराधिताङ्घ्रिद्वयाम्एणीचञ्चललोचनांसुवसनांवाणींपुराणोज्ज्वलांश्रोणीभारभरालसामनिमिषःपश्यामिविश्वेश्वरीम्
हिन्दी अर्थ

मैं अपलक विश्वेश्वरी को देखता हूँ: उसकी चोटी की जड़ पर चन्द्रकला चमकती है, वह वीणा की ध्वनि की प्रिय है, राजा, इन्द्र और श्रेष्ठ नाग उसके चरणों की आराधना करते हैं, उसकी आँखें हिरनी जैसी चंचल हैं, वह सुन्दर वस्त्र पहने है, स्वयं वाणी है, पुरानी महिमा से दीप्त है, और नितम्बों के भार से मन्द गति वाली है।

English sense

I gaze without blinking on the queen of the universe: a sliver of moon shining at the root of her braid, fond of the sound of the vina, her feet worshipped by kings, Indra and the best of serpents, her eyes restless like a doe's, well dressed, Speech herself, bright with ancient glory, slowed by the weight of her hips.

पदार्थ · word by word
वेणीमूलविराजितेन्दुशकलां
with a sliver of moon shining at the root of her braidचोटी की जड़ पर चमकती चन्द्रकला वाली
वीणानिनादप्रियां
fond of the sound of the vinaवीणा की ध्वनि की प्रिय
क्षोणीपालसुरेन्द्रपन्नगवरैराराधिताङ्घ्रिद्वयाम्
whose two feet are worshipped by kings, Indra and the best of serpentsजिसके दोनों चरण राजा, इन्द्र और श्रेष्ठ नागों से पूजित हैं
एणीचञ्चललोचनां
with eyes restless like a doe'sहिरनी जैसी चंचल आँखों वाली
सुवसनां
well dressedसुन्दर वस्त्र पहने
वाणीं
Speechवाणी
पुराणोज्ज्वलां
bright with ancient gloryपुरानी महिमा से दीप्त
श्रोणीभारभरालसामनिमिषः
slowed by the weight of her hips, and I with unblinking eyesनितम्बों के भार से मन्द गति वाली को, मैं अपलक
पश्यामि
I seeमैं देखता हूँ
विश्वेश्वरीम्
the queen of the universeविश्वेश्वरी को

फलश्रुतिःThe fruit of reciting

Verse 18

मातङ्गीस्तुतिरियमन्वहं प्रजप्ता ।
जन्तूनां वितरति कौशलं क्रियासु ।
वाग्मित्वं श्रियमधिकाञ्च गानशक्तिं ।
सौभाग्यं नृपतिभिरर्चनीयताञ्च ॥ १८ ॥

mātaṅgīstutiriyamanvahaṃ prajaptā
jantūnāṃ vitarati kauśalaṃ kriyāsu
vāgmitvaṃ śriyamadhikāñca gānaśaktiṃ
saubhāgyaṃ nṛpatibhirarcanīyatāñca

मातङ्गीस्तुतिरियमन्वहंप्रजप्ताजन्तूनांवितरतिकौशलंक्रियासुवाग्मित्वंश्रियमधिकाञ्चगानशक्तिंसौभाग्यंनृपतिभिरर्चनीयताञ्च
हिन्दी अर्थ

मातंगी की यह स्तुति प्रतिदिन जपने पर लोगों को कर्मों में कुशलता, वाक्पटुता, अधिक धन, गान की शक्ति, सौभाग्य और राजाओं से सम्मान देती है।

English sense

This hymn to Mātaṅgī, recited daily, gives people skill in their works, eloquence, greater wealth, the power of song, good fortune and the honour of kings.

पदार्थ · word by word
मातङ्गीस्तुतिरियमन्वहं
this hymn to Mātaṅgī, day by dayमातंगी की यह स्तुति, प्रतिदिन
प्रजप्ता
recitedजपी गयी
जन्तूनां
to peopleलोगों को
वितरति
givesदेती है
कौशलं
skillकुशलता
क्रियासु
in worksकर्मों में
वाग्मित्वं
eloquenceवाक्पटुता
श्रियमधिकाञ्च
greater wealth andअधिक धन और
गानशक्तिं
the power of songगान की शक्ति
सौभाग्यं
good fortuneसौभाग्य
नृपतिभिरर्चनीयताञ्च
and the honour of kingsऔर राजाओं से सम्मान
इति मातङ्गीस्तुतिः समाप्ता ।

Terms on this page

Mahavidyas महाविद्या One of ten tantric wisdom-goddess forms of the Devi; Kalika is traditionally counted foremost among them.
Matangi मातंगी One of the ten Mahavidyas, associated with speech, the arts, and the paradox of outer impurity concealing inner purity.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras