Mārkaṇḍeya Purāṇa · Madālasā episode, chapter 25

मदालसोपदेशः

Madalasa Upadesha — A queen's lullaby to her crying son
Author Madālasā (as spoken to her son) Verses 8, upajāti (indravajrā and upendravajrā) metre Pāṭha Mārkaṇḍeya Purāṇa, Madālasā episode

Madālasā sings to her first son as he lies crying on his back. She does not hush him with a charm. She tells him the truth as she sees it: you are pure; the name was made up only now. The body is made of five elements, it grows by food and drink, and it is a coat that wears out. The lullaby went on to shape the boy, and the rest of the episode follows what he made of it.

Verse 11

११XI

शुद्धोऽसि रे तात न तेऽस्ति नाम
कृतं हि ते कल्पनयाधुनैव ।
पञ्चात्मकं देहमिदं तवैत-
न्नैवास्य त्वं रोदिषि कस्य हेतोः ॥ ११ ॥

śuddho 'si re tāta na te 'sti nāma
kṛtaṃ hi te kalpanayādhunaiva |
pañcātmakaṃ dehamidaṃ tavaita-
nnaivāsya tvaṃ rodiṣi kasya hetoḥ ||

शुद्धः असिरे तातन ते अस्ति नामकृतम्हि तेकल्पनयाअधुना एवपञ्चात्मकम्देहम् इदम् तव एतत्न एव अस्य त्वम्रोदिषिकस्य हेतोः
हिन्दी अर्थ

तू शुद्ध है, मेरे बच्चे। तेरा कोई नाम नहीं है; वह तो अभी-अभी कल्पना से रख दिया गया है। तेरा यह शरीर पाँच तत्त्वों से बना है, और तू इसका नहीं है। फिर तू किसलिए रो रहा है?

English sense

You are pure, my child. You have no name; it was only just now made up for you. This body of yours is made of five elements, and you do not belong to it. So why are you crying, and for whom?

पदार्थ · word by word
शुद्धः असि
you are pureतू शुद्ध है
रे तात
my childमेरे बच्चे
न ते अस्ति नाम
you have no nameतेरा कोई नाम नहीं है
कृतम्
made upरख दिया गया
हि ते
for youतेरे लिए
कल्पनया
by imaginationकल्पना से
अधुना एव
only just nowअभी-अभी
पञ्चात्मकम्
made of five elementsपाँच तत्त्वों से बना
देहम् इदम् तव एतत्
this body of yoursतेरा यह शरीर
न एव अस्य त्वम्
you do not belong to itतू इसका नहीं है
रोदिषि
are you cryingरो रहा है
कस्य हेतोः
whyकिसलिए

Verse 12

१२XII

न वा भवान्रोदिति वै स्वजन्मा
शब्दोऽयमासाद्य महीशसूनुम् ।
विकल्प्यमाना विविधा गुणास्ते-
ऽगुणाश्च भौताः सकलेन्द्रियेषु ॥ १२ ॥

na vā bhavān roditi vai svajanmā
śabdo 'yam āsādya mahīśasūnum |
vikalpyamānā vividhā guṇās te-
'guṇāś ca bhautāḥ sakalendriyeṣu ||

न वाभवान् रोदितिस्वजन्मा शब्दः अयम्आसाद्यमहीशसूनुम्विकल्प्यमानाःविविधाःगुणाः ते अगुणाः चभौताःसकलेन्द्रियेषु
हिन्दी अर्थ

सच में रोने वाला तू नहीं है। यह आवाज़ अपने आप राजा के बेटे तक आ पहुँची है। तुझमें जो तरह-तरह के गुण और अवगुण माने जाते हैं, वे तत्त्वों के हैं, और सारी इन्द्रियों में फैले हैं।

English sense

It is not really you who cry. This sound has come on its own to the king's son. The many good and bad qualities that are imagined in you belong to the elements, spread through all the senses.

पदार्थ · word by word
न वा
not reallyसच में नहीं
भवान् रोदिति
you cryतू रोता है
स्वजन्मा शब्दः अयम्
this sound that comes on its ownयह आवाज़ जो अपने आप आती है
आसाद्य
has come toआ पहुँची है
महीशसूनुम्
the king's sonराजा के बेटे तक
विकल्प्यमानाः
that are imaginedजो माने जाते हैं
विविधाः
manyतरह-तरह के
गुणाः ते अगुणाः च
good and bad qualities in youतुझमें गुण और अवगुण
भौताः
belong to the elementsतत्त्वों के हैं
सकलेन्द्रियेषु
spread through all the sensesसारी इन्द्रियों में फैले

Verse 13

१३XIII

भूतानि भूतैः परिदुर्बलानि
वृद्धिं समायान्ति यथेह पुंसः ।
अन्नाम्बुदानादिभिरेव कस्य
न तेऽस्ति वृद्धिर्न च तेऽस्ति हानिः ॥ १३ ॥

bhūtāni bhūtaiḥ paridurbalāni
vṛddhiṃ samāyānti yatheha puṃsaḥ |
annāmbudānādibhir eva kasya
na te 'sti vṛddhir na ca te 'sti hāniḥ ||

भूतानिभूतैःपरिदुर्बलानिवृद्धिं समायान्तियथा इह पुंसःअन्नाम्बुदानादिभिःकस्यन ते अस्ति वृद्धिःन च ते अस्ति हानिः
हिन्दी अर्थ

तत्त्व अपने आप बहुत कमज़ोर होते हैं; दूसरे तत्त्वों से बढ़ते हैं, जैसे यहाँ हर मनुष्य में अन्न, जल देने और ऐसी ही बातों से। यह बढ़ना किसका है? तेरी न कोई बढ़ती है, न कोई घटी।

English sense

The elements, weak by themselves, grow by other elements, as in any person here, through food, the giving of water and the rest. Whose growth is that? You have no growth and no loss.

Variant reading One e-text reads अन्नाम्बुपानादिभिः (through food, drink and the rest) in the third line; the reading given here is the one in the other e-text and the printed edition.
पदार्थ · word by word
भूतानि
the elementsतत्त्व
भूतैः
by other elementsदूसरे तत्त्वों से
परिदुर्बलानि
weak by themselvesअपने आप बहुत कमज़ोर
वृद्धिं समायान्ति
growबढ़ते हैं
यथा इह पुंसः
as in any person hereजैसे यहाँ हर मनुष्य में
अन्नाम्बुदानादिभिः
through food, the giving of water and the restअन्न, जल देने और ऐसी ही बातों से
कस्य
whoseकिसका
न ते अस्ति वृद्धिः
you have no growthतेरी कोई बढ़ती नहीं
न च ते अस्ति हानिः
and no lossऔर कोई घटी नहीं

Verse 14

१४XIV

त्वं कञ्चुके शीर्यमाणे निजेऽस्मिं-
स्तस्मिंश्च देहे मूढतां मा व्रजेथाः ।
शुभाशुभैः कर्मभिर्देहमेत-
न्मदादिमूढैः कञ्चुकस्तेऽपि नद्धः ॥ १४ ॥

tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije 'smiṃ-
stasmiṃś ca dehe mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ |
śubhāśubhaiḥ karmabhir deham eta-
nmadādimūḍhaiḥ kañcukas te 'pi naddhaḥ ||

त्वम्कञ्चुके शीर्यमाणेनिजे अस्मिन्तस्मिन् च देहेमूढताम् मा व्रजेथाःशुभाशुभैः कर्मभिःदेहम् एतत्मदादिमूढैःकञ्चुकःते अपि नद्धः
हिन्दी अर्थ

जब तेरा यह चोला घिस जाए, तब इस बारे में और इस शरीर के बारे में नासमझ मत बनना। यह शरीर एक चोला है, जिसे शुभ और अशुभ कर्मों ने और अहंकार आदि में डूबे मूर्खों ने तुझ पर बाँध दिया है।

English sense

When this coat of yours wears out, do not be foolish about it, or about this body. This body is a coat that good and bad deeds have tied on you, along with the fools of pride and the rest.

पदार्थ · word by word
त्वम्
youतू
कञ्चुके शीर्यमाणे
when this coat wears outजब यह चोला घिस जाए
निजे अस्मिन्
of yoursतेरा
तस्मिन् च देहे
or about this bodyऔर इस शरीर के बारे में
मूढताम् मा व्रजेथाः
do not be foolishनासमझ मत बनना
शुभाशुभैः कर्मभिः
good and bad deedsशुभ और अशुभ कर्मों ने
देहम् एतत्
this bodyयह शरीर
मदादिमूढैः
the fools of pride and the restअहंकार आदि में डूबे मूर्खों ने
कञ्चुकः
a coatचोला
ते अपि नद्धः
tied on youतुझ पर बाँध दिया गया

Verse 15

१५XV

तातेति किञ्चित्तनयेति किञ्चि-
दम्बेति किञ्चिद्दयितेति किञ्चित् ।
ममेति किञ्चिन्न ममेति किञ्चित्
त्वं भूतसङ्घं बहु मानयेथाः ॥ १५ ॥

tāteti kiñcit tanayeti kiñci-
dambeti kiñcid dayiteti kiñcit |
mameti kiñcin na mameti kiñcit
tvaṃ bhūtasaṅghaṃ bahu mānayethāḥ ||

तात इति किञ्चित्तनय इति किञ्चित्अम्ब इति किञ्चित्दयिता इति किञ्चित्मम इति किञ्चित्न मम इति किञ्चित्त्वम्भूतसङ्घम्बहु मानयेथाः
हिन्दी अर्थ

कोई कहता है "पिता", कोई "बेटा", कोई "माता", कोई "प्रिय"; कोई कहता है "मेरा", कोई "मेरा नहीं"। तू भी तत्त्वों की इस पूरी भीड़ का आदर करना।

English sense

One says "father", another "son", another "mother", another "beloved"; one says "mine", another "not mine". You should honour this whole crowd of elements.

पदार्थ · word by word
तात इति किञ्चित्
one says "father"कोई कहता है "पिता"
तनय इति किञ्चित्
another "son"कोई "बेटा"
अम्ब इति किञ्चित्
another "mother"कोई "माता"
दयिता इति किञ्चित्
another "beloved"कोई "प्रिय"
मम इति किञ्चित्
one says "mine"कोई कहता है "मेरा"
न मम इति किञ्चित्
another "not mine"कोई "मेरा नहीं"
त्वम्
youतू
भूतसङ्घम्
crowd of elementsतत्त्वों की भीड़
बहु मानयेथाः
should honourआदर करना

Verse 16

१६XVI

दुःखानि दुःखोपशमाय भोगा-
न्सुखाय जानाति विमूढचेताः ।
तान्येव दुःखानि पुनः सुखानि
जानात्यविद्वान्सुविमूढचेताः ॥ १६ ॥

duḥkhāni duḥkhopaśamāya bhogā-
nsukhāya jānāti vimūḍhacetāḥ |
tāny eva duḥkhāni punaḥ sukhāni
jānāty avidvān suvimūḍhacetāḥ ||

दुःखानिदुःखोपशमायभोगान्सुखायजानातिविमूढचेताःतानि एव दुःखानिपुनः सुखानिअविद्वान्सुविमूढचेताः
हिन्दी अर्थ

भ्रम में पड़ा मन भोगों को अपने दुःखों का अन्त और सुख का साधन समझता है। वही दुःख, नासमझ और पूरी तरह भ्रमित मनुष्य फिर सुख समझ लेता है।

English sense

A deluded mind takes enjoyments to be the end of its sorrows and the way to happiness. The same sorrows, the ignorant and thoroughly deluded one takes again for pleasures.

पदार्थ · word by word
दुःखानि
sorrowsदुःख
दुःखोपशमाय
the end of its sorrowsदुःखों का अन्त
भोगान्
enjoymentsभोगों को
सुखाय
the way to happinessसुख का साधन
जानाति
takesसमझता है
विमूढचेताः
a deluded mindभ्रम में पड़ा मन
तानि एव दुःखानि
the same sorrowsवही दुःख
पुनः सुखानि
again for pleasuresफिर सुख
अविद्वान्
the ignorant oneनासमझ मनुष्य
सुविमूढचेताः
thoroughly deludedपूरी तरह भ्रमित

Verse 17

१७XVII

हासोऽस्थिसन्दर्शनमक्षियुग्म-
मत्युज्ज्वलं तर्जनमङ्गनायाः ।
कुचादि पीनं पिशितं घनं तत्
स्थानं रतेः किं नरकं न योषित् ॥ १७ ॥

hāso 'sthisandarśanam akṣiyugma-
matyujjvalaṃ tarjanam aṅganāyāḥ |
kucādi pīnaṃ piśitaṃ ghanaṃ tat
sthānaṃ rateḥ kiṃ narakaṃ na yoṣit ||

हासःअस्थिसन्दर्शनम्अक्षियुग्मम् अत्युज्ज्वलम्तर्जनम्अङ्गनायाःकुचादि पीनम्पिशितं घनं तत्स्थानं रतेःकिम्नरकं न योषित्
हिन्दी अर्थ

स्त्री की हँसी हड्डियों का दिखना है; उसकी बहुत चमकती आँखों की जोड़ी एक धमकी है; उसके भरे हुए स्तन आदि मोटा माँस हैं। क्या वह प्रेम का ठिकाना है, या स्त्री नरक नहीं है?

English sense

A woman's laugh is the showing of bones; her pair of very bright eyes is a threat; her full breasts and the rest are thick flesh. Is she the place of love, or is a woman not a hell?

पदार्थ · word by word
हासः
laughहँसी
अस्थिसन्दर्शनम्
the showing of bonesहड्डियों का दिखना
अक्षियुग्मम् अत्युज्ज्वलम्
her pair of very bright eyesउसकी बहुत चमकती आँखों की जोड़ी
तर्जनम्
a threatएक धमकी
अङ्गनायाः
a woman'sस्त्री की
कुचादि पीनम्
her full breasts and the restउसके भरे हुए स्तन आदि
पिशितं घनं तत्
thick fleshमोटा माँस
स्थानं रतेः
the place of loveप्रेम का ठिकाना
किम्
is sheक्या
नरकं न योषित्
is a woman not a hellस्त्री नरक नहीं है

Verse 18

१८XVIII

यानं क्षितौ यानगतं च देहं
देहेऽपि चान्यः पुरुषो निविष्टः ।
ममत्वबुद्धिर्न तथा यथा स्वे
देहेऽतिमात्रं बत मूढतैषा ॥ १८ ॥

yānaṃ kṣitau yānagataṃ ca dehaṃ
dehe 'pi cānyaḥ puruṣo niviṣṭaḥ |
mamatvabuddhir na tathā yathā sve
dehe 'timātraṃ bata mūḍhataiṣā ||

यानम्क्षितौयानगतम् च देहम्देहे अपि चअन्यः पुरुषःनिविष्टःममत्वबुद्धिःन तथा यथा स्वे देहेअतिमात्रम्बतमूढता एषा
हिन्दी अर्थ

गाड़ी धरती पर खड़ी है, गाड़ी में शरीर बैठा है, और उस शरीर में एक और जीव बसा है। गाड़ी के लिए "मेरा" का भाव उतना नहीं होता जितना अपने शरीर के लिए होता है। हाय, यह कितनी बड़ी नासमझी है!

English sense

A vehicle stands on the ground, a body rides in the vehicle, and in that body another being is seated. The feeling of "mine" is not as strong for the vehicle as it is for one's own body. Alas, how great this foolishness is!

पदार्थ · word by word
यानम्
a vehicleगाड़ी
क्षितौ
on the groundधरती पर
यानगतम् च देहम्
a body rides in the vehicleगाड़ी में शरीर बैठा है
देहे अपि च
and in that bodyऔर उस शरीर में
अन्यः पुरुषः
another beingएक और जीव
निविष्टः
is seatedबसा है
ममत्वबुद्धिः
the feeling of "mine""मेरा" का भाव
न तथा यथा स्वे देहे
is not as strong as for one's own bodyउतना नहीं जितना अपने शरीर के लिए
अतिमात्रम्
how greatकितनी बड़ी
बत
alasहाय
मूढता एषा
this foolishnessयह नासमझी

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras