Devī stotra · ascribed to Śaṅkara by tradition

कल्याणवृष्टिस्तवः

Kalyana Vrishti Stava — A shower of blessing at the Mother's feet

A hymn of the kind glance. Each verse turns to the Mother as to a rain-cloud: bowing at her feet is a shower of blessing, one look from her makes a person fortunate, and her name, hrīṃ, is all the Vedas say of her. She is Tripurasundarī, the Goddess of the three cities, one with Lakshmi in the opening verse and with the half-form of Shiva in the sixth. The last verse is a promise to those who recite it daily.

Verse 1

कल्याणवृष्टिभिरिवामृतपूरिताभि-
र्लक्ष्मीस्वयंवरणमङ्गलदीपिकाभिः ।
सेवाभिरम्ब तव पादसरोजमूले
नाकारि किं मनसि भाग्यवतां जनानाम् ॥ १ ॥

kalyāṇavṛṣṭibhirivāmṛtapūritābhi-
rlakṣmīsvayaṃvaraṇamaṅgaladīpikābhiḥ |
sevābhiramba tava pādasarojamūle
nākāri kiṃ manasi bhāgyavatāṃ janānām ||

कल्याणवृष्टिभिःअमृतपूरिताभिःलक्ष्मीस्वयंवरणमङ्गलदीपिकाभिःसेवाभिःअम्बतवपादसरोजमूलेन अकारिकिम्मनसिभाग्यवताम् जनानाम्
हिन्दी अर्थ

माँ, आपके कमल-चरणों की सेवा आशीर्वाद की वर्षा जैसी है, मानो अमृत से भरी हुई, लक्ष्मी के स्वयंवर के मंगल-दीपों जैसी। भाग्यवान लोगों के मन में उसने क्या नहीं किया?

English sense

Mother, serving your lotus feet is like showers of blessing, as if filled with nectar, like the auspicious lamps at Lakṣmī's choosing of her husband. What has it not done in the minds of fortunate people?

पदार्थ · word by word
कल्याणवृष्टिभिः
like showers of blessingआशीर्वाद की वर्षा जैसी
अमृतपूरिताभिः
as if filled with nectarमानो अमृत से भरी हुई
लक्ष्मीस्वयंवरणमङ्गलदीपिकाभिः
like the auspicious lamps at Lakṣmī's choosing of her husbandलक्ष्मी के स्वयंवर के मंगल-दीपों जैसी
सेवाभिः
servingसेवा
अम्ब
Motherमाँ
तव
yourआपके
पादसरोजमूले
lotus feetकमल-चरणों
न अकारि
has not doneनहीं किया
किम्
whatक्या
मनसि
in the mindsमन में
भाग्यवताम् जनानाम्
of fortunate peopleभाग्यवान लोगों के

Verse 2

एतावदेव जननि स्पृहणीयमास्ते
त्वद्वन्दनेषु सलिलस्थगिते च नेत्रे ।
सान्निध्यमुद्यदरुणायुतसोदरस्य
त्वद्विग्रहस्य परया सुधयाप्लुतस्य ॥ २ ॥

etāvadeva janani spṛhaṇīyamāste
tvadvandaneṣu salilasthagite ca netre |
sānnidhyamudyadaruṇāyutasodarasya
tvadvigrahasya parayā sudhayāplutasya ||

एतावत् एवजननिस्पृहणीयम् आस्तेत्वद्वन्दनेषुसलिलस्थगितेचनेत्रेसान्निध्यम्उद्यदरुणायुतसोदरस्यत्वद्विग्रहस्यपरया सुधया आप्लुतस्य
हिन्दी अर्थ

माँ, बस इतना ही चाहने योग्य है: आपको प्रणाम करते समय मेरी आँखें आँसुओं से ढकी रहें, और मैं आपके उस रूप के पास रहूँ जो दस हज़ार उगते सूर्यों जैसा है और परम अमृत में नहाया हुआ है।

English sense

Mother, this much alone is worth wishing for: that when I bow to you my eyes are veiled with tears, and that I may be near your form, which is like ten thousand rising suns and is bathed in the highest nectar.

पदार्थ · word by word
एतावत् एव
this much aloneबस इतना ही
जननि
Motherमाँ
स्पृहणीयम् आस्ते
is worth wishing forचाहने योग्य है
त्वद्वन्दनेषु
when I bow to youआपको प्रणाम करते समय
सलिलस्थगिते
veiled with tearsआँसुओं से ढकी
च
andऔर
नेत्रे
eyesआँखें
सान्निध्यम्
nearnessपास रहना
उद्यदरुणायुतसोदरस्य
like ten thousand rising sunsदस हज़ार उगते सूर्यों जैसे
त्वद्विग्रहस्य
of your formआपके रूप के
परया सुधया आप्लुतस्य
bathed in the highest nectarपरम अमृत में नहाए हुए

Verse 3

ईशत्वनामकलुषाः कति वा न सन्ति
ब्रह्मादयः प्रतिभवं प्रलयाभिभूताः ।
एकः स एव जननि स्थिरसिद्धिरास्ते
यः पादयोस्तव सकृत्प्रणतिं करोति ॥ ३ ॥

īśatvanāmakaluṣāḥ kati vā na santi
brahmādayaḥ pratibhavaṃ pralayābhibhūtāḥ |
ekaḥ sa eva janani sthirasiddhirāste
yaḥ pādayostava sakṛtpraṇatiṃ karoti ||

ईशत्वनामकलुषाःकतिवा न सन्तिब्रह्मादयःप्रतिभवम्प्रलयाभिभूताःएकः स एवजननिस्थिरसिद्धिः आस्तेयःपादयोः तवसकृत्प्रणतिम् करोति
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा और दूसरे कितने ही हैं जो "ईश्वर" कहलाने के दोष से भरे हैं और हर सृष्टि में प्रलय से हार जाते हैं? माँ, केवल वही एक अपनी सिद्धि में स्थिर रहता है जो आपके चरणों में एक बार भी प्रणाम करता है।

English sense

How many are there, Brahmā and the others, who carry the stain of being called "lord" and who are overcome by dissolution in every cycle? Only that one, Mother, stands firm in his success, who bows even once at your feet.

Variant reading ईशात्वनाम for ईशत्वनाम (same sense, "the name of lordship").
पदार्थ · word by word
ईशत्वनामकलुषाः
stained by the name "lord""ईश्वर" नाम के दोष से भरे
कति
how manyकितने
वा न सन्ति
are thereहैं
ब्रह्मादयः
Brahmā and the othersब्रह्मा और दूसरे
प्रतिभवम्
in every cycleहर सृष्टि में
प्रलयाभिभूताः
overcome by dissolutionप्रलय से हारे हुए
एकः स एव
only that oneकेवल वही एक
जननि
Motherमाँ
स्थिरसिद्धिः आस्ते
stands firm in successसिद्धि में स्थिर रहता है
यः
whoजो
पादयोः तव
at your feetआपके चरणों में
सकृत्
even onceएक बार भी
प्रणतिम् करोति
bowsप्रणाम करता है

Verse 4

लब्ध्वा सकृत्त्रिपुरसुन्दरि तावकीनं
कारुण्यकन्दलितकान्तिभरं कटाक्षम् ।
कन्दर्पकोटिसुभगास्त्वयि भक्तिभाजः
संमोहयन्ति तरुणीर्भुवनत्रयेऽपि ॥ ४ ॥

labdhvā sakṛttripurasundari tāvakīnaṃ
kāruṇyakandalitakāntibharaṃ kaṭākṣam |
kandarpakoṭisubhagāstvayi bhaktibhājaḥ
saṃmohayanti taruṇīrbhuvanatraye'pi ||

लब्ध्वासकृत्त्रिपुरसुन्दरितावकीनम्कारुण्यकन्दलितकान्तिभरम्कटाक्षम्कन्दर्पकोटिसुभगाःत्वयि भक्तिभाजःसंमोहयन्तितरुणीःभुवनत्रये अपि
हिन्दी अर्थ

त्रिपुरसुन्दरी, जो आपके भक्त आपकी करुणा से उपजी कान्ति से भरी दृष्टि एक बार भी पा लेते हैं, वे करोड़ों कामदेवों जैसे सुन्दर हो जाते हैं और तीनों लोकों में युवतियों को मोह लेते हैं।

English sense

Tripurasundarī, those who love you and have received your glance even once, full of a glow that has grown from compassion, become as handsome as millions of Cupids and charm young women in all three worlds.

पदार्थ · word by word
लब्ध्वा
having receivedपाकर
सकृत्
even onceएक बार भी
त्रिपुरसुन्दरि
Tripurasundarīत्रिपुरसुन्दरी
तावकीनम्
yourआपकी
कारुण्यकन्दलितकान्तिभरम्
full of a glow grown from compassionकरुणा से उपजी कान्ति से भरी
कटाक्षम्
glanceदृष्टि
कन्दर्पकोटिसुभगाः
as handsome as millions of Cupidsकरोड़ों कामदेवों जैसे सुन्दर
त्वयि भक्तिभाजः
those who love youआपके भक्त
संमोहयन्ति
charmमोह लेते हैं
तरुणीः
young womenयुवतियों को
भुवनत्रये अपि
in all three worldsतीनों लोकों में

Verse 5

ह्रींकारमेव तव नाम गृणन्ति वेदा
मातस्त्रिकोणनिलये त्रिपुरे त्रिनेत्रे ।
त्वत्संस्मृतौ यमभटाभिभवं विहाय
दीव्यन्ति नन्दनवने सह लोकपालैः ॥ ५ ॥

hrīṃkārameva tava nāma gṛṇanti vedā
mātastrikoṇanilaye tripure trinetre |
tvatsaṃsmṛtau yamabhaṭābhibhavaṃ vihāya
dīvyanti nandanavane saha lokapālaiḥ ||

ह्रींकारम् एवतव नामगृणन्ति वेदाःमातःत्रिकोणनिलयेत्रिपुरेत्रिनेत्रेत्वत्संस्मृतौयमभटाभिभवम्विहायदीव्यन्तिनन्दनवनेसह लोकपालैः
हिन्दी अर्थ

माँ, त्रिकोण में रहने वाली, त्रिपुरा, तीन नेत्रों वाली, वेद आपका नाम केवल "ह्रीं" अक्षर ही बताते हैं। आपका स्मरण करने से लोग यम के दूतों के आक्रमण को छोड़कर लोकपालों के साथ नन्दन-वन में क्रीड़ा करते हैं।

English sense

Mother, dweller in the triangle, Tripurā, three-eyed one, the Vedas speak your name as the syllable hrīṃ alone. Remembering you, people leave behind the attack of Yama's servants and play in the garden of Nandana with the guardians of the worlds.

पदार्थ · word by word
ह्रींकारम् एव
the syllable hrīṃ alone"ह्रीं" अक्षर ही
तव नाम
your nameआपका नाम
गृणन्ति वेदाः
the Vedas speakवेद बताते हैं
मातः
Motherमाँ
त्रिकोणनिलये
dweller in the triangleत्रिकोण में रहने वाली
त्रिपुरे
Tripurāत्रिपुरा
त्रिनेत्रे
three-eyed oneतीन नेत्रों वाली
त्वत्संस्मृतौ
remembering youआपका स्मरण करने से
यमभटाभिभवम्
the attack of Yama's servantsयम के दूतों का आक्रमण
विहाय
leaving behindछोड़कर
दीव्यन्ति
playक्रीड़ा करते हैं
नन्दनवने
in the garden of Nandanaनन्दन-वन में
सह लोकपालैः
with the guardians of the worldsलोकपालों के साथ

Verse 6

हन्तुः पुरामधिगलं परिपीयमानः
क्रूरः कथं न भविता गरलस्य वेगः ।
नाश्वासनाय यदि मातरिदं तवार्धं
देहस्य शश्वदमृताप्लुतशीतलस्य ॥ ६ ॥

hantuḥ purāmadhigalaṃ paripīyamānaḥ
krūraḥ kathaṃ na bhavitā garalasya vegaḥ |
nāśvāsanāya yadi mātaridaṃ tavārdhaṃ
dehasya śaśvadamṛtāplutaśītalasya ||

हन्तुः पुराम्अधिगलम्परिपीयमानःक्रूरः कथं न भवितागरलस्य वेगःन आश्वासनाय यदिमातःइदम् तव अर्धम्देहस्यशश्वत् अमृताप्लुतशीतलस्य
हिन्दी अर्थ

पुरों को नष्ट करने वाले के गले में पिया जाता हुआ विष का वेग क्रूर कैसे न होता? माँ, वह इसीलिए नहीं हुआ कि आपके शरीर का यह आधा भाग, जो सदा अमृत में भीगा और शीतल है, उन्हें ढाढ़स देने के लिए था।

English sense

The force of the poison being drunk into the throat of the destroyer of the cities — how could it not have been cruel? It was not, Mother, only because this half of your body, always bathed in nectar and cool, was there to comfort him.

Variant reading तवार्थं for तवार्धं (the sense of "this half of your body" is then lost; the other verses read अर्धं).
पदार्थ · word by word
हन्तुः पुराम्
of the destroyer of the citiesपुरों को नष्ट करने वाले के
अधिगलम्
in the throatगले में
परिपीयमानः
being drunkपिया जाता हुआ
क्रूरः कथं न भविता
how could it not have been cruelक्रूर कैसे न होता
गरलस्य वेगः
force of the poisonविष का वेग
न आश्वासनाय यदि
if not to comfortयदि ढाढ़स देने के लिए न होता
मातः
Motherमाँ
इदम् तव अर्धम्
this half of yoursआपका यह आधा भाग
देहस्य
of the bodyशरीर का
शश्वत् अमृताप्लुतशीतलस्य
always bathed in nectar and coolसदा अमृत में भीगा और शीतल

Verse 7

सर्वज्ञतां सदसि वाक्पटुतां प्रसूते
देवि त्वदङ्घ्रिसरसीरुहयोः प्रणामः ।
किं च स्फुरन्मुकुटमुज्ज्वलमातपत्रं
द्वे चामरे च महतीं वसुधां ददाति ॥ ७ ॥

sarvajñatāṃ sadasi vākpaṭutāṃ prasūte
devi tvadaṅghrisarasīruhayoḥ praṇāmaḥ |
kiṃ ca sphuranmukuṭamujjvalamātapatraṃ
dve cāmare ca mahatīṃ vasudhāṃ dadāti ||

सर्वज्ञताम्सदसिवाक्पटुताम्प्रसूतेदेवित्वदङ्घ्रिसरसीरुहयोःप्रणामःकिं चस्फुरन्मुकुटम्उज्ज्वलम् आतपत्रम्द्वे चामरेमहतीं वसुधाम्ददाति
हिन्दी अर्थ

देवी, आपके कमल-चरणों में प्रणाम करने से सब कुछ जानने की सामर्थ्य और सभा में बोलने की कुशलता मिलती है। और भी: चमकता मुकुट, उजला छत्र, दो चँवर और विशाल पृथ्वी मिलती है।

English sense

Bowing at your lotus feet, Devī, gives knowledge of everything and skill in speech in the assembly. And more: it gives a shining crown, a bright umbrella, two fly-whisks and the wide earth.

Variant reading मकुटम् for मुकुटम् (same word).
पदार्थ · word by word
सर्वज्ञताम्
knowledge of everythingसब कुछ जानने की सामर्थ्य
सदसि
in the assemblyसभा में
वाक्पटुताम्
skill in speechबोलने की कुशलता
प्रसूते
givesदेता है
देवि
Devīदेवी
त्वदङ्घ्रिसरसीरुहयोः
at your lotus feetआपके कमल-चरणों में
प्रणामः
bowingप्रणाम
किं च
and moreऔर भी
स्फुरन्मुकुटम्
a shining crownचमकता मुकुट
उज्ज्वलम् आतपत्रम्
a bright umbrellaउजला छत्र
द्वे चामरे
two fly-whisksदो चँवर
महतीं वसुधाम्
the wide earthविशाल पृथ्वी
ददाति
givesदेता है

Verse 8

कल्पद्रुमैरभिमतप्रतिपादनेषु
कारुण्यवारिधिभिरम्ब भवत्कटाक्षैः ।
आलोकय त्रिपुरसुन्दरि मामनाथं
त्वय्येव भक्तिभरितं त्वयि बद्धतृष्णम् ॥ ८ ॥

kalpadrumairabhimatapratipādaneṣu
kāruṇyavāridhibhiramba bhavatkaṭākṣaiḥ |
ālokaya tripurasundari māmanāthaṃ
tvayyeva bhaktibharitaṃ tvayi baddhatṛṣṇam ||

कल्पद्रुमैःअभिमतप्रतिपादनेषुकारुण्यवारिधिभिःअम्बभवत्कटाक्षैःआलोकयत्रिपुरसुन्दरिमाम् अनाथम्त्वयि एव भक्तिभरितम्त्वयि बद्धतृष्णम्
हिन्दी अर्थ

माँ, इच्छा पूरी करने में आपकी दृष्टियाँ कल्पवृक्ष हैं और करुणा के सागर हैं। हे त्रिपुरसुन्दरी, उनसे मुझे देखिए: मेरा कोई रक्षक नहीं, मैं केवल आप में भक्ति से भरा हूँ और मेरी चाह आप से ही बँधी है।

English sense

Mother, your glances are wish-granting trees when it comes to fulfilling desires, and oceans of compassion. With them look on me, Tripurasundarī: I have no protector, I am full of devotion to you alone, and my longing is tied to you.

Variant reading भवात्कटाक्षैः for भवत्कटाक्षैः (a slip for "your glances").
पदार्थ · word by word
कल्पद्रुमैः
wish-granting treesकल्पवृक्ष
अभिमतप्रतिपादनेषु
in fulfilling desiresइच्छा पूरी करने में
कारुण्यवारिधिभिः
oceans of compassionकरुणा के सागर
अम्ब
Motherमाँ
भवत्कटाक्षैः
with your glancesआपकी दृष्टियों से
आलोकय
look onदेखिए
त्रिपुरसुन्दरि
Tripurasundarīहे त्रिपुरसुन्दरी
माम् अनाथम्
me, who have no protectorमुझे, जिसका कोई रक्षक नहीं
त्वयि एव भक्तिभरितम्
full of devotion to you aloneकेवल आप में भक्ति से भरा
त्वयि बद्धतृष्णम्
my longing tied to youचाह आप से बँधी

Verse 9

हन्तेतरेष्वपि मनांसि निधाय चान्ये
भक्तिं वहन्ति किल पामरदैवतेषु ।
त्वामेव देवि मनसा समनुस्मरामि
त्वामेव नौमि शरणं जननि त्वमेव ॥ ९ ॥

hantetareṣvapi manāṃsi nidhāya cānye
bhaktiṃ vahanti kila pāmaradaivateṣu |
tvāmeva devi manasā samanusmarāmi
tvāmeva naumi śaraṇaṃ janani tvameva ||

हन्तइतरेषु अपिमनांसि निधायअन्येभक्तिम् वहन्तिकिलपामरदैवतेषुत्वाम् एवदेविमनसासमनुस्मरामिनौमिशरणम्जननित्वम् एव
हिन्दी अर्थ

हाय, दूसरे लोग अपना मन और जगह लगाकर छोटे देवताओं में भक्ति रखते हैं। देवी, मैं मन से केवल आपको याद करता हूँ। केवल आपकी स्तुति करता हूँ। माँ, आप ही मेरा आश्रय हैं।

English sense

Alas, others set their minds elsewhere and carry devotion to lesser gods. I think of you alone with my mind, Devī. I praise you alone. You alone, Mother, are my shelter.

पदार्थ · word by word
हन्त
alasहाय
इतरेषु अपि
elsewhereऔर जगह
मनांसि निधाय
setting their mindsमन लगाकर
अन्ये
othersदूसरे लोग
भक्तिम् वहन्ति
carry devotionभक्ति रखते हैं
किल
indeedसचमुच
पामरदैवतेषु
to lesser godsछोटे देवताओं में
त्वाम् एव
you aloneकेवल आपको
देवि
Devīदेवी
मनसा
with my mindमन से
समनुस्मरामि
I think ofयाद करता हूँ
नौमि
I praiseस्तुति करता हूँ
शरणम्
shelterआश्रय
जननि
Motherमाँ
त्वम् एव
you aloneआप ही

Verse 10

लक्ष्येषु सत्स्वपि कटाक्षनिरीक्षणाना-
मालोकय त्रिपुरसुन्दरि मां कदाचित् ।
नूनं मया तु सदृशः करुणैकपात्रं
जातो जनिष्यति जनो न च जायते वा ॥ १० ॥

lakṣyeṣu satsvapi kaṭākṣanirīkṣaṇānā-
mālokaya tripurasundari māṃ kadācit |
nūnaṃ mayā tu sadṛśaḥ karuṇaikapātraṃ
jāto janiṣyati jano na ca jāyate vā ||

लक्ष्येषु सत्सु अपिकटाक्षनिरीक्षणानाम्आलोकयत्रिपुरसुन्दरिमाम्कदाचित्नूनम्मया सदृशःकरुणैकपात्रम्जातःजनिष्यतिजनःन च जायते वा
हिन्दी अर्थ

आपकी कृपादृष्टि पड़ने के लिए बहुत से लोग हैं, फिर भी हे त्रिपुरसुन्दरी, कभी मुझे भी देखिए। निश्चय ही मेरे जैसा, केवल आपकी करुणा का पात्र, न कोई जन्मा है, न जन्मेगा, न अभी जन्म रहा है।

English sense

Though there are many people on whom your glance can fall, look at me too, Tripurasundarī, sometimes. Surely no one like me, so fit a vessel for your compassion alone, has been born, will be born, or is being born.

पदार्थ · word by word
लक्ष्येषु सत्सु अपि
though there are many to look atदेखने के लिए बहुत से होते हुए भी
कटाक्षनिरीक्षणानाम्
of your glancesआपकी दृष्टि के
आलोकय
lookदेखिए
त्रिपुरसुन्दरि
Tripurasundarīहे त्रिपुरसुन्दरी
माम्
meमुझे
कदाचित्
sometimesकभी
नूनम्
surelyनिश्चय ही
मया सदृशः
one like meमेरे जैसा
करुणैकपात्रम्
a vessel for your compassion aloneकेवल करुणा का पात्र
जातः
has been bornजन्मा है
जनिष्यति
will be bornजन्मेगा
जनः
personजन
न च जायते वा
nor is being bornन अभी जन्म रहा है

Verse 11

ह्रीं ह्रीमिति प्रतिदिनं जपतां तवाख्यां
किं नाम दुर्लभमिह त्रिपुराधिवासे ।
मालाकिरीटमदवारणमाननीया
तान्सेवते वसुमती स्वयमेव लक्ष्मीः ॥ ११ ॥

hrīṃ hrīmiti pratidinaṃ japatāṃ tavākhyāṃ
kiṃ nāma durlabhamiha tripurādhivāse |
mālākirīṭamadavāraṇamānanīyā
tānsevate vasumatī svayameva lakṣmīḥ ||

ह्रीं ह्रीम् इतिप्रतिदिनम्जपताम्तव आख्याम्किं नाम दुर्लभम्इहत्रिपुराधिवासेमालाकिरीटमदवारणमाननीयातान् सेवतेवसुमतीस्वयम् एवलक्ष्मीः
हिन्दी अर्थ

जो हर दिन आपका नाम "ह्रीं ह्रीं" जपते हैं, उनके लिए त्रिपुरा के इस निवास में क्या दुर्लभ है? माला, मुकुट और मदमस्त हाथियों से सम्मानित पृथ्वी, स्वयं लक्ष्मी, अपने आप उनकी सेवा करती है।

English sense

For those who say your name "hrīṃ hrīṃ" every day, what is hard to get here, Tripurā's dwelling? The Earth, Lakṣmī herself, honoured with garlands, crowns and rutting elephants, comes by herself to serve them.

पदार्थ · word by word
ह्रीं ह्रीम् इति
"hrīṃ hrīṃ""ह्रीं ह्रीं"
प्रतिदिनम्
every dayहर दिन
जपताम्
for those who sayजपने वालों के लिए
तव आख्याम्
your nameआपका नाम
किं नाम दुर्लभम्
what is hard to getक्या दुर्लभ है
इह
hereयहाँ
त्रिपुराधिवासे
in Tripurā's dwellingत्रिपुरा के निवास में
मालाकिरीटमदवारणमाननीया
honoured with garlands, crowns and rutting elephantsमाला, मुकुट और मदमस्त हाथियों से सम्मानित
तान् सेवते
serves themउनकी सेवा करती है
वसुमती
the Earthपृथ्वी
स्वयम् एव
by herselfअपने आप
लक्ष्मीः
Lakṣmīलक्ष्मी

Verse 12

सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानि
साम्राज्यदाननिरतानि सरोरुहाक्षि ।
त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि
मामेव मातरनिशं कलयन्तु नान्यम् ॥ १२ ॥

sampatkarāṇi sakalendriyanandanāni
sāmrājyadānaniratāni saroruhākṣi |
tvadvandanāni duritāharaṇodyatāni
māmeva mātaraniśaṃ kalayantu nānyam ||

सम्पत्कराणिसकलेन्द्रियनन्दनानिसाम्राज्यदाननिरतानिसरोरुहाक्षित्वद्वन्दनानिदुरिताहरणोद्यतानिमाम् एवमातःअनिशम्कलयन्तुन अन्यम्
हिन्दी अर्थ

कमल-नयनी, आपको किए गए मेरे प्रणाम, जो धन देते हैं, सब इन्द्रियों को आनन्द देते हैं, साम्राज्य देने में लगे हैं और पापों को हर लेने को तैयार हैं, माँ, सदा केवल मेरा ही ध्यान रखें, किसी और का नहीं।

English sense

Lotus-eyed one, let my bows to you, which bring wealth, delight every sense, are set on giving kingship and are ready to take away wrongs, look after only me, Mother, always, and no one else.

पदार्थ · word by word
सम्पत्कराणि
bringing wealthधन देने वाले
सकलेन्द्रियनन्दनानि
delighting every senseसब इन्द्रियों को आनन्द देने वाले
साम्राज्यदाननिरतानि
set on giving kingshipसाम्राज्य देने में लगे
सरोरुहाक्षि
lotus-eyed oneकमल-नयनी
त्वद्वन्दनानि
my bows to youआपको मेरे प्रणाम
दुरिताहरणोद्यतानि
ready to take away wrongsपापों को हर लेने को तैयार
माम् एव
only meकेवल मेरा
मातः
Motherमाँ
अनिशम्
alwaysसदा
कलयन्तु
let them look afterध्यान रखें
न अन्यम्
no one elseकिसी और का नहीं

Verse 13

कल्पोपसंहृतिषु कल्पितताण्डवस्य
देवस्य खण्डपरशोः परभैरवस्य ।
पाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणा
सा साक्षिणी विजयते तव मूर्तिरेका ॥ १३ ॥

kalpopasaṃhṛtiṣu kalpitatāṇḍavasya
devasya khaṇḍaparaśoḥ parabhairavasya |
pāśāṅkuśaikṣavaśarāsanapuṣpabāṇā
sā sākṣiṇī vijayate tava mūrtirekā ||

कल्पोपसंहृतिषुकल्पितताण्डवस्यदेवस्यखण्डपरशोःपरभैरवस्यपाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणासासाक्षिणीविजयतेतवमूर्तिः एका
हिन्दी अर्थ

युग के अन्त में जब संसार समेट लिया जाता है, तब कुल्हाड़ी धारण करने वाले देव, परम भैरव, ताण्डव करते हैं। आपका एक रूप, जिसके हाथ में फंदा, अंकुश, ईख का धनुष और फूलों के बाण हैं, उसका साक्षी बनकर विजयी रहता है।

English sense

When the world is drawn back at the end of an age, the god with the axe, the supreme Bhairava, dances his dance. One form of yours, holding noose, goad, sugarcane bow and flower arrows, stands as witness to it, and is victorious.

पदार्थ · word by word
कल्पोपसंहृतिषु
at the drawing back of the world at an age's endयुग के अन्त में संसार समेटे जाने पर
कल्पितताण्डवस्य
who performs the danceजो ताण्डव करते हैं
देवस्य
of the godदेव के
खण्डपरशोः
with the axeकुल्हाड़ी धारण करने वाले
परभैरवस्य
the supreme Bhairavaपरम भैरव
पाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणा
holding noose, goad, sugarcane bow and flower arrowsफंदा, अंकुश, ईख का धनुष और फूलों के बाण लिए
सा
thatवह
साक्षिणी
witnessसाक्षी
विजयते
is victoriousविजयी रहता है
तव
yourआपका
मूर्तिः एका
one formएक रूप

Verse 14

लग्नं सदा भवतु मातरिदं तवार्धं
तेजः परं बहुलकुङ्कुमपङ्कशोणम् ।
भास्वत्किरीटममृतांशुकलावतंसं
मध्ये त्रिकोणनिलयं परमामृतार्द्रम् ॥ १४ ॥

lagnaṃ sadā bhavatu mātaridaṃ tavārdhaṃ
tejaḥ paraṃ bahulakuṅkumapaṅkaśoṇam |
bhāsvatkirīṭamamṛtāṃśukalāvataṃsaṃ
madhye trikoṇanilayaṃ paramāmṛtārdram ||

लग्नम् सदा भवतुमातःइदम् तव अर्धम्तेजः परम्बहुलकुङ्कुमपङ्कशोणम्भास्वत्किरीटम्अमृतांशुकलावतंसम्मध्ये त्रिकोणनिलयम्परमामृतार्द्रम्
हिन्दी अर्थ

माँ, आपका यह आधा भाग सदा मुझमें लगा रहे: परम तेज, केसर के गाढ़े लेप से लाल, चमकते मुकुट वाला, चन्द्रकला को आभूषण बनाए हुए, त्रिकोण के बीच में रहने वाला, परम अमृत से भीगा हुआ।

English sense

Mother, may this half of yours stay fixed in me always: the highest light, red with thick saffron paste, with a shining crown and the crescent moon as its ornament, dwelling in the middle of the triangle, wet with the highest nectar.

पदार्थ · word by word
लग्नम् सदा भवतु
may it stay fixed alwaysसदा लगा रहे
मातः
Motherमाँ
इदम् तव अर्धम्
this half of yoursआपका यह आधा भाग
तेजः परम्
the highest lightपरम तेज
बहुलकुङ्कुमपङ्कशोणम्
red with thick saffron pasteकेसर के गाढ़े लेप से लाल
भास्वत्किरीटम्
with a shining crownचमकते मुकुट वाला
अमृतांशुकलावतंसम्
with the crescent moon as ornamentचन्द्रकला को आभूषण बनाए
मध्ये त्रिकोणनिलयम्
dwelling in the middle of the triangleत्रिकोण के बीच में रहने वाला
परमामृतार्द्रम्
wet with the highest nectarपरम अमृत से भीगा हुआ

Verse 15

ह्रींकारमेव तव नाम तदेव रूपं
त्वन्नाम दुर्लभमिह त्रिपुरे गृणन्ति ।
त्वत्तेजसा परिणतं वियदादिभूतं
सौख्यं तनोति सरसीरुहसम्भवादेः ॥ १५ ॥

hrīṃkārameva tava nāma tadeva rūpaṃ
tvannāma durlabhamiha tripure gṛṇanti |
tvattejasā pariṇataṃ viyadādibhūtaṃ
saukhyaṃ tanoti sarasīruhasambhavādeḥ ||

ह्रींकारम् एवतव नामतत् एव रूपम्त्वन्नामदुर्लभम् इहत्रिपुरेगृणन्तित्वत्तेजसा परिणतम्वियदादिभूतम्सौख्यं तनोतिसरसीरुहसम्भवादेः
हिन्दी अर्थ

"ह्रीं" अक्षर ही आपका नाम है, और वही आपका रूप है। यहाँ आपका नाम दुर्लभ है, त्रिपुरा, ऐसा कहते हैं। आपके तेज से रूप बदलकर बने आकाश आदि भूत कमल से जन्मे ब्रह्मा आदि के लिए सुख फैलाते हैं।

English sense

The syllable hrīṃ alone is your name, and that same is your form. They say your name is hard to find here, Tripurā. The elements beginning with space, changed by your radiance, spread happiness for Brahmā, born of the lotus, and the others.

पदार्थ · word by word
ह्रींकारम् एव
the syllable hrīṃ alone"ह्रीं" अक्षर ही
तव नाम
your nameआपका नाम
तत् एव रूपम्
that same is your formवही आपका रूप है
त्वन्नाम
your nameआपका नाम
दुर्लभम् इह
hard to find hereयहाँ दुर्लभ
त्रिपुरे
Tripurāत्रिपुरा
गृणन्ति
they sayकहते हैं
त्वत्तेजसा परिणतम्
changed by your radianceआपके तेज से रूप बदलकर
वियदादिभूतम्
the elements beginning with spaceआकाश आदि भूत
सौख्यं तनोति
spread happinessसुख फैलाते हैं
सरसीरुहसम्भवादेः
for Brahmā, born of the lotus, and the othersकमल से जन्मे ब्रह्मा आदि के लिए

Verse 16

ह्रींकारत्रयसम्पुटेन महता मन्त्रेण सन्दीपितं
स्तोत्रं यः प्रतिवासरं तव पुरो मातर्जपेन्मन्त्रवित् ।
तस्य क्षोणिभुजो भवन्ति वशगा लक्ष्मीश्चिरस्थायिनी
वाणी निर्मलसूक्तिभारभरिता जागर्ति दीर्घं वयः ॥ १६ ॥

hrīṃkāratrayasampuṭena mahatā mantreṇa sandīpitaṃ
stotraṃ yaḥ prativāsaraṃ tava puro mātarjapenmantravit |
tasya kṣoṇibhujo bhavanti vaśagā lakṣmīścirasthāyinī
vāṇī nirmalasūktibhārabharitā jāgarti dīrghaṃ vayaḥ ||

ह्रींकारत्रयसम्पुटेनमहता मन्त्रेणसन्दीपितम्स्तोत्रम्यःप्रतिवासरम्तव पुरःमातःजपेत्मन्त्रवित्तस्यक्षोणिभुजःभवन्ति वशगाःलक्ष्मीः चिरस्थायिनीवाणीनिर्मलसूक्तिभारभरिताजागर्तिदीर्घं वयः
हिन्दी अर्थ

माँ, जो मन्त्र जानने वाला व्यक्ति तीन "ह्रीं" के सम्पुट से घिरे और महामन्त्र से प्रज्वलित इस स्तोत्र का हर दिन आपके सामने पाठ करता है, उसके वश में राजा हो जाते हैं, लक्ष्मी उसके पास चिरकाल रहती है, शुद्ध और सुन्दर सूक्तियों से भरी वाणी उसमें जागती रहती है, और उसकी आयु लम्बी होती है।

English sense

Mother, a person who knows the mantra and recites this hymn before you every day, closed in by three hrīṃ and lit up by a great mantra — kings come under his control, Lakṣmī stays with him long, speech heavy with pure and fine sayings is awake in him, and he has a long life.

Variant reading भारभारिता for भारभरिता (same sense, "weighed down with").
पदार्थ · word by word
ह्रींकारत्रयसम्पुटेन
closed in by three hrīṃतीन "ह्रीं" के सम्पुट से
महता मन्त्रेण
by a great mantraमहामन्त्र से
सन्दीपितम्
lit upप्रज्वलित
स्तोत्रम्
hymnस्तोत्र
यः
whoजो
प्रतिवासरम्
every dayहर दिन
तव पुरः
before youआपके सामने
मातः
Motherमाँ
जपेत्
recitesपाठ करता है
मन्त्रवित्
one who knows the mantraमन्त्र जानने वाला
तस्य
hisउसके
क्षोणिभुजः
kingsराजा
भवन्ति वशगाः
come under his controlवश में हो जाते हैं
लक्ष्मीः चिरस्थायिनी
Lakṣmī stays longलक्ष्मी चिरकाल रहती है
वाणी
speechवाणी
निर्मलसूक्तिभारभरिता
heavy with pure and fine sayingsशुद्ध और सुन्दर सूक्तियों से भरी
जागर्ति
is awakeजागती रहती है
दीर्घं वयः
a long lifeलम्बी आयु
॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ कल्याणवृष्टिस्तवः सम्पूर्णः ॥

Terms on this page

Lakshmi लक्ष्मी The Goddess of wealth and prosperity; for home worship a seated form is preferred, since a standing posture is understood to symbolize the instability of wealth.
Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras