Hanumat Kalpa · as given in the Mantra Mahārṇava

श्रीहनुमन्मंत्रराजात्मकस्तवराजः

Hanuman Mantraraja Stavaraja (Hanumat Kalpa) — Hanumān's twelve verses of bowing, in the form of a mantra
Author Hanuman Verses 13, anuṣṭubh metre Pāṭha Hanumat Kalpa, as given in the Mantra Mahārṇava

A short hymn spoken by Hanuman himself. Each of the first verses names one thing the lord he serves has done or is, and ends with the words "I bow". The last words of verses 2 to 9, taken in order (hero, great Viṣṇu, blazing, facing every way, Man-lion, terrible, auspicious, death of death), are the words of a mantra, which is why the hymn is called the king of hymns in the form of the mantra-king. The closing verses tell how a constant devotee of Rāma is served by the directions and by the siddhis, and that one who recites it daily becomes devoted to Rāma.

अथ हनुमत्स्तोत्रप्रारम्भःThe beginning of the Hanumat stotra

Verse 1

१I

हनुमानुवाच — हनुमान् ने कहा Hanumān said

तिरश्चामपि यो राजा समवायं सर्मीयुषाम् ॥
तथा सुग्रीवमुख्यानां यस्तं वंद्यं नमाम्यहम् ॥ १ ॥

tiraścāmapi yo rājā samavāyaṃ sarmīyuṣām
tathā sugrīvamukhyānāṃ yastaṃ vaṃdyaṃ namāmyaham

तिरश्चाम् अपि यः राजासमवायम् सर्मीयुषाम्तथा सुग्रीव-मुख्यानाम्यः तम् वंद्यम् नमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जो पशुओं का भी राजा है, चलने वालों के समूह का, और सुग्रीव आदि का, उस वन्दनीय को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to that honourable one who is king even of the beasts, of the assembly of those that move, and of those led by Sugrīva.

पदार्थ · word by word
तिरश्चाम् अपि यः राजा
who is king even of the beastsजो पशुओं का भी राजा है
समवायम् सर्मीयुषाम्
of the assembly of those who moveचलने वालों के समूह का
तथा सुग्रीव-मुख्यानाम्
and of those led by Sugrīvaऔर सुग्रीव आदि का
यः तम् वंद्यम् नमामि अहम्
I bow to him, the honourable oneउस वन्दनीय को मैं प्रणाम करता हूँ

Verse 2

२II

सकृदेव प्रसन्नाय विशिष्टायैव राज्यदः ॥
विभीषणाय यो देवस्तं वीरं प्रणमाम्यहम् ॥ २ ॥

sakṛdeva prasannāya viśiṣṭāyaiva rājyadaḥ
vibhīṣaṇāya yo devastaṃ vīraṃ praṇamāmyaham

सकृत् एव प्रसन्नायविशिष्टाय एव राज्य-दःविभीषणाय यः देवःतम् वीरम् प्रणमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जो देव एक बार ही प्रसन्न होकर विशिष्ट विभीषण को राज्य देने वाले हैं, उस वीर को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to that hero, the god who, pleased but once, gave a kingdom to the distinguished Vibhīṣaṇa.

पदार्थ · word by word
सकृत् एव प्रसन्नाय
to one pleased but onceएक बार ही प्रसन्न होने पर
विशिष्टाय एव राज्य-दः
gave a kingdom to the distinguished oneविशिष्ट को राज्य देने वाला
विभीषणाय यः देवः
the god who gave it to Vibhīṣaṇaजो देव विभीषण को
तम् वीरम् प्रणमामि अहम्
I bow to that heroउस वीर को मैं प्रणाम करता हूँ

Verse 3

३III

यो महापुरुषो व्यापी महाब्धौ कृतसेतुकः ॥
स्तुतो येन जटायुश्च महाविष्णुं नमाम्यहम् ॥ ३ ॥

yo mahāpuruṣo vyāpī mahābdhau kṛtasetukaḥ
stuto yena jaṭāyuśca mahāviṣṇuṃ namāmyaham

यः महा-पुरुषः व्यापीमहा-अब्धौ कृत-सेतुकःस्तुतः येन जटायुः चमहा-विष्णुम् नमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जो महापुरुष, व्यापक, महासमुद्र पर सेतु बनाने वाले हैं और जिन्होंने जटायु की स्तुति की, उन महाविष्णु को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to the great Viṣṇu, the great all-pervading Person who built a bridge over the great ocean and who praised Jaṭāyu.

पदार्थ · word by word
यः महा-पुरुषः व्यापी
who is the great Person, all-pervadingजो महापुरुष, व्यापक
महा-अब्धौ कृत-सेतुकः
who built a bridge over the great oceanमहासमुद्र पर सेतु बनाने वाला
स्तुतः येन जटायुः च
by whom Jaṭāyu was praisedजिसने जटायु की स्तुति की
महा-विष्णुम् नमामि अहम्
I bow to the great Viṣṇuमहाविष्णु को मैं प्रणाम करता हूँ

Verse 4

४IV

तेजसाप्यायिता यस्य ज्वलंति ज्वलनादयः ॥
प्रकाशते स्वतंत्रो यस्तं ज्वलंतं नमाम्यहम् ॥ ४ ॥

tejasāpyāyitā yasya jvalaṃti jvalanādayaḥ
prakāśate svataṃtro yastaṃ jvalaṃtaṃ namāmyaham

तेजसा आप्यायिताः यस्यज्वलंति ज्वलन-आदयःप्रकाशते स्वतंत्रः यःतम् ज्वलंतम् नमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जिसके तेज से पुष्ट होकर अग्नि आदि जलते हैं और जो स्वतन्त्र रूप से प्रकाशित होता है, उस ज्वलन्त को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to that blazing one, nourished by whose splendour fire and the rest blaze, and who shines by his own independent light.

पदार्थ · word by word
तेजसा आप्यायिताः यस्य
nourished by whose splendourजिसके तेज से पुष्ट होकर
ज्वलंति ज्वलन-आदयः
fire and the rest blazeअग्नि आदि जलते हैं
प्रकाशते स्वतंत्रः यः
who shines independentlyजो स्वतन्त्र रूप से प्रकाशित होता है
तम् ज्वलंतम् नमामि अहम्
I bow to that blazing oneउस ज्वलन्त को मैं प्रणाम करता हूँ

Verse 5

५V

सर्वतोमुखता येन लीलया दर्शिता रणे ॥
राक्षसेश्वरयोधानां तं वंदे सर्वतोमुखम् ॥ ५ ॥

sarvatomukhatā yena līlayā darśitā raṇe
rākṣaseśvarayodhānāṃ taṃ vaṃde sarvatomukham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

६VI

नृभावं तु प्रपन्नानां हिनस्ति च सदा रुजम् ॥
नृसिंहतनुमप्राप्तो यस्तं नृसिंहं नमाम्यहम् ॥ ६ ॥

nṛbhāvaṃ tu prapannānāṃ hinasti ca sadā rujam
nṛsiṃhatanumaprāpto yastaṃ nṛsiṃhaṃ namāmyaham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

७VII

यस्माद्बिभ्यति वातार्कज्वलनेंद्राः सभृत्यकाः ॥
भयं तनोति पापानां भीषणं तं नमाम्यहम् ॥ ७ ॥

yasmādbibhyati vātārkajvalaneṃdrāḥ sabhṛtyakāḥ
bhayaṃ tanoti pāpānāṃ bhīṣaṇaṃ taṃ namāmyaham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

८VIII

परस्य योग्यतां वीक्ष्य हरते पापसन्ततिम् ।
पुरस्य योग्यतां वीक्ष्य तं भद्रं प्रणमाम्यहम् ॥ ८ ॥

parasya yogyatāṃ vīkṣya harate pāpasantatim
purasya yogyatāṃ vīkṣya taṃ bhadraṃ praṇamāmyaham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

९IX

यो मृत्युं निजदासानां मारयत्यतिचेष्टदः ॥
तत्रापि निजदासार्थं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥ ९ ॥

yo mṛtyuṃ nijadāsānāṃ mārayatyaticeṣṭadaḥ
tatrāpi nijadāsārthaṃ mṛtyumṛtyuṃ namāmyaham

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

१०X

यत्पादपद्मप्रणतो भवत्युत्तमपूरुषः ॥
तमीशं सर्वदेवानां नमनीयं नमाम्यहम् ॥ १० ॥

yatpādapadmapraṇato bhavatyuttamapūruṣaḥ
tamīśaṃ sarvadevānāṃ namanīyaṃ namāmyaham

यत्-पाद-पद्म-प्रणतःभवति उत्तम-पूरुषःतम् ईशम् सर्व-देवानाम्नमनीयम् नमामि अहम्
हिन्दी अर्थ

जिसके चरण-कमल में झुकने वाला उत्तम पुरुष हो जाता है, उस सब देवों के नमनीय ईश को मैं प्रणाम करता हूँ।

English sense

I bow to that lord of all the gods, worthy of homage, at whose lotus feet one who bows becomes the best of men.

पदार्थ · word by word
यत्-पाद-पद्म-प्रणतः
one who bows at whose lotus feetजिसके चरण-कमल में झुका हुआ
भवति उत्तम-पूरुषः
becomes the best of menउत्तम पुरुष हो जाता है
तम् ईशम् सर्व-देवानाम्
that lord of all the godsउस सब देवों के ईश को
नमनीयम् नमामि अहम्
worthy of homage, I bow to himनमनीय को मैं प्रणाम करता हूँ

Verse 11

११XI

आत्मभावं समुत्क्षिप्य दास्यं चैव रघूत्तमम् ॥
भजेऽहं प्रत्यहं रामं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ ११ ॥

ātmabhāvaṃ samutkṣipya dāsyaṃ caiva raghūttamam
bhaje'haṃ pratyahaṃ rāmaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam

आत्म-भावम् समुत्क्षिप्यदास्यम् च एवरघु-उत्तमम्भजे अहम् प्रत्यहम् रामम्स-सीतम् सह-लक्ष्मणम्
हिन्दी अर्थ

आत्म-भाव को छोड़कर और दास्य को अपनाकर, मैं प्रतिदिन सीता और लक्ष्मण सहित रघु-श्रेष्ठ राम को भजता हूँ।

English sense

Casting off the sense of self and taking up servanthood, I worship every day the best of the Raghus, Rāma, with Sītā and Lakṣmaṇa.

पदार्थ · word by word
आत्म-भावम् समुत्क्षिप्य
casting off the sense of selfआत्म-भाव को छोड़कर
दास्यम् च एव
and taking up servanthoodऔर दास्य को
रघु-उत्तमम्
the best of the Raghusरघु-श्रेष्ठ को
भजे अहम् प्रत्यहम् रामम्
I worship Rāma every dayमैं प्रतिदिन राम को भजता हूँ
स-सीतम् सह-लक्ष्मणम्
with Sītā, with Lakṣmaṇaसीता सहित, लक्ष्मण सहित

Verse 12

१२XII

नित्यं श्रीरामभक्तस्य किंकरा यमकिंकराः ॥
शिववत्यो दिशस्तस्य सिद्धयस्तस्य दासिकाः ॥ १२ ॥

nityaṃ śrīrāmabhaktasya kiṃkarā yamakiṃkarāḥ
śivavatyo diśastasya siddhayastasya dāsikāḥ

नित्यम् श्रीराम-भक्तस्यकिंकराः यम-किंकराःशिववत्यः दिशः तस्यसिद्धयः तस्य दासिकाः
हिन्दी अर्थ

नित्य श्रीराम-भक्त के लिए यम के किंकर भी किंकर हैं; उसके लिए दिशाएँ शिवमय हैं और सिद्धियाँ उसकी दासियाँ।

English sense

For the constant devotee of Śrī Rāma, Yama's servants are servants; for him the directions are auspicious and the siddhis are his handmaids.

पदार्थ · word by word
नित्यम् श्रीराम-भक्तस्य
of the constant devotee of Śrī Rāmaनित्य श्रीराम-भक्त के
किंकराः यम-किंकराः
Yama's servants are servantsयम के किंकर किंकर हैं
शिववत्यः दिशः तस्य
for him the directions are auspiciousउसके लिए दिशाएँ शिवमय हैं
सिद्धयः तस्य दासिकाः
the siddhis are his handmaidsसिद्धियाँ उसकी दासियाँ हैं

Verse 12क

१२क12क

इदं हनुमता प्रोक्तं मंत्रराजात्मकं स्तवम् ॥
पठेदनुदिनं यस्तु स रामे भक्तिमान्भवेत् ॥

idaṃ hanumatā proktaṃ maṃtrarājātmakaṃ stavam
paṭhedanudinaṃ yastu sa rāme bhaktimānbhavet

इदम् हनुमता प्रोक्तम्मंत्रराज-आत्मकम् स्तवम्पठेत् अनुदिनम् यः तुसः रामे भक्तिमान् भवेत्
हिन्दी अर्थ

हनुमान् द्वारा कहा गया यह मन्त्रराज-स्वरूप स्तव — जो इसे प्रतिदिन पढ़े, वह राम में भक्तिमान् हो।

English sense

This hymn spoken by Hanumān, of the nature of the king of mantras — he who recites it daily becomes devoted to Rāma.

पदार्थ · word by word
इदम् हनुमता प्रोक्तम्
this, spoken by Hanumānयह, हनुमान् द्वारा कहा गया
मंत्रराज-आत्मकम् स्तवम्
hymn of the nature of the king of mantrasमन्त्रराज-स्वरूप स्तव
पठेत् अनुदिनम् यः तु
he who recites it dailyजो इसे प्रतिदिन पढ़े
सः रामे भक्तिमान् भवेत्
becomes devoted to Rāmaवह राम में भक्तिमान् हो
इति हनुमत्कल्पे श्रीहनुमन्मंत्रराजात्मकस्तवराजः समाप्तः ॥

Terms on this page

Hanuman हनुमान The monkey-god devotee of Rama, widely worshipped for strength, courage, and protection from black magic and negative influences.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras