श्रीगजेन्द्रमोक्षस्तोत्रम्

गजेन्द्र उवाच — गजेन्द्र ने कहा The elephant king said

ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् ।
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥

oṃ namo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam |
puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi ||

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।
योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |
yo'smātparasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam ||

यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् ।
अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४ ॥

yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃ kvacidvibhātaṃ kva ca tattirohitam |
aviddhadṛksākṣyubhayaṃ tadīkṣate sa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ ||

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।
तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५ ॥

kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu |
tamastadāsīdgahanaṃ gabhīraṃ yastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ ||

न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६ ॥

na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidurjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum |
yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu ||

दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः ।
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७ ॥

didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃ vimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ |
carantyalokavratamavraṇaṃ vane bhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ ||

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा ।
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥

na vidyate yasya ca janma karma vā na nāmarūpe guṇadoṣa eva vā |
tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tānyanukālamṛcchati ||

तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥

tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye |
arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe ||

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥

nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane |
namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi ||

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā |
namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide ||

नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥

namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe |
nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca ||

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३ ॥

kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe |
puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ ||

सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे ।
असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४ ॥

sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave |
asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ ||

नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय ।
सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥

namo namaste'khilakāraṇāya niṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya |
sarvāgamāmnāyamahārṇavāya namo'pavargāya parāyaṇāya ||

गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागमस्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥

guṇāraṇicchannaciduṣmapāya tatkṣobhavisphūrjitamānasāya |
naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgamasvayaṃprakāśāya namaskaromi ||

मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ।
स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीतप्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥

mādṛkprapannapaśupāśavimokṣaṇāya muktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya |
svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratītapratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste ||

आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय ।
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥

ātmātmajāptagṛhavittajaneṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya |
muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāya jñānātmane bhagavate nama īśvarāya ||

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।
किं त्वाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥

yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmā bhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti |
kiṃ tvāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃ karotu me'dabhradayo vimokṣaṇam ||

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥ २० ॥

ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ |
atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānandasamudramagnāḥ ||

तमक्षरं ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् ।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥

tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśamavyaktamādhyātmikayogagamyam |
atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūramanantamādyaṃ paripūrṇamīḍe ||

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२ ॥

yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ |
nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ ||

यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३ ॥

yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayo niryānti saṃyāntyasakṛtsvarociṣaḥ |
tathā yato'yaṃ guṇasampravāho buddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ ||

स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः ।
नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४ ॥

sa vai na devāsuramartyatiryaṅna strī na ṣaṇḍho na pumānna jantuḥ |
nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsanniṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ ||

जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या ।
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥

jijīviṣe nāhamihāmuyā kimantarbahiścāvṛtayebhayonyā |
icchāmi kālena na yasya viplavastasyātmalokāvaraṇasya mokṣam ||

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् ।
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥

so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam |
viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam ||

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥

yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite |
yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham ||

नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेगशक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥

namo namastubhyamasahyavegaśaktitrayāyākhiladhīguṇāya |
prapannapālāya durantaśaktaye kadindriyāṇāmanavāpyavartmane ||

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् ।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥

nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhaṃdhiyā hatam |
taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham ||