Traditional · Daśamahāvidyā

भुवनेश्वरीप्रातःस्मरणम्

Bhuvaneshvari Pratah Smaranam — Six verses to remember Bhuvaneśvarī at dawn

A morning remembrance of Bhuvaneshwari, the fourth of the ten wisdom goddesses (Mahavidyas). Each verse paints her as the reciter sees her at dawn and ends with the same promise: "at dawn I remember Bhuvaneśvarī". The pictures run from the glow of the rising sun to her vermilion body, her crown and cup, the vīṇā she plays and the lotus on which she sits.

Verse 1

उद्यदिनद्युतिमिन्दुकिरीटां तुङ्गकुचां नयनत्रययुक्ताम् ।
स्मेरामभयवराङ्कुशपाशां प्रातः स्मरामि श्रीभुवनेश्वरीम् ॥ १ ॥

udyadinadyutimindukirīṭāṃ tuṅgakucāṃ nayanatrayayuktām
smerāmabhayavarāṅkuśapāśāṃ prātaḥ smarāmi śrībhuvaneśvarīm

उद्यदिनद्युतिमिन्दुकिरीटांतुङ्गकुचांनयनत्रययुक्ताम्स्मेरामभयवराङ्कुशपाशांप्रातःस्मरामिश्रीभुवनेश्वरीम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं श्री भुवनेश्वरी का स्मरण करता हूँ: जिनकी कान्ति उगते सूर्य जैसी है और मुकुट चन्द्रमा का है, जिनका वक्ष उन्नत है और तीन नेत्र हैं, जो मुस्कुराती हैं और अभय, वर, अंकुश तथा पाश धारण करती हैं।

English sense

At dawn I remember Śrī Bhuvaneśvarī: she who has the glow of the rising sun and the moon for a crown, who is high-breasted and three-eyed, smiling, holding the signs of fearlessness and of a boon, the goad and the noose.

पदार्थ · word by word
उद्यदिनद्युतिमिन्दुकिरीटां
with the glow of the rising sun and the moon as her crownउगते सूर्य जैसी कान्ति और चन्द्रमा के मुकुट वाली
तुङ्गकुचां
high-breastedउन्नत वक्ष वाली
नयनत्रययुक्ताम्
three-eyedतीन नेत्रों वाली
स्मेरामभयवराङ्कुशपाशां
smiling, holding fearlessness, a boon, a goad and a nooseमुस्कुराती, अभय, वर, अंकुश और पाश धारण करने वाली
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
श्रीभुवनेश्वरीम्
Śrī Bhuvaneśvarīश्री भुवनेश्वरी का

Verse 2

सिन्दूरारुणविग्रहा त्रिनयनां माणिक्यमौलिस्फुरत्
तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं संविभ्रतीं शाश्वतीम्
प्रातः स्मरामि रत्नघटस्थमध्यचरणां पराम्बिकाम् ॥ २ ॥

sindūrāruṇavigrahā trinayanāṃ māṇikyamaulisphurat
tārānāyakaśekharāṃ smitamukhīmāpīnavakṣoruhām
pāṇibhyāmalipūrṇaratnacaṣakaṃ saṃvibhratīṃ śāśvatīm
prātaḥ smarāmi ratnaghaṭasthamadhyacaraṇāṃ parāmbikām

सिन्दूरारुणविग्रहात्रिनयनांमाणिक्यमौलिस्फुरत्तारानायकशेखरांस्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम्पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकंसंविभ्रतींशाश्वतीम्प्रातःस्मरामिरत्नघटस्थमध्यचरणांपराम्बिकाम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं परम माता का स्मरण करता हूँ: सिन्दूर जैसे लाल शरीर वाली, तीन नेत्रों वाली, जिनका मुकुट माणिक्यों से चमकता है और शिखा पर चन्द्रमा है, मुस्कुराते मुख और भरे वक्ष वाली, सनातनी, जो दोनों हाथों में लबालब भरा रत्नजटित पात्र धारण करती हैं और जिनके चरण रत्नमय घड़ों के बीच टिके हैं।

English sense

At dawn I remember the supreme mother: her body red as vermilion, three-eyed, her crown shining with rubies and the moon set on her crest, smiling-faced and full-breasted, the eternal one holding in her two hands a jewelled cup full to the brim, her feet standing in the middle of the jewelled pots.

पदार्थ · word by word
सिन्दूरारुणविग्रहा
whose body is red as vermilionसिन्दूर जैसे लाल शरीर वाली
त्रिनयनां
three-eyedतीन नेत्रों वाली
माणिक्यमौलिस्फुरत्
her crown shining with rubiesमाणिक्यों के मुकुट से चमकती
तारानायकशेखरां
with the moon on her crestचन्द्रमा को शिखा पर धारण करने वाली
स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम्
smiling-faced, full-breastedमुस्कुराते मुख वाली, भरे वक्ष वाली
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं
in her two hands a jewelled cup full to the brimदोनों हाथों में लबालब भरा रत्नजटित पात्र
संविभ्रतीं
holdingधारण करने वाली
शाश्वतीम्
the eternal oneसनातनी
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
रत्नघटस्थमध्यचरणां
whose feet stand in the middle of the jewelled potsजिनके चरण रत्नमय घड़ों के बीच टिके हैं
पराम्बिकाम्
the supreme motherपरम माता का

Verse 3

श्यामाङ्गीं शशिशेखरां निजकरैर्नीतं च रक्तोत्पलम्
रत्नाढ्यचषकं गुणं भयहरं संविभ्रतीं शाश्वतीम् ।
भुक्ताहारलसत्पयोधरनतां नेत्रत्रयोल्लासिनीम्
प्रातः स्मरामि भुवनां सुरपूजितां रक्ताम्बुजस्थिताम् ॥ ३ ॥

śyāmāṅgīṃ śaśiśekharāṃ nijakarairnītaṃ ca raktotpalam
ratnāḍhyacaṣakaṃ guṇaṃ bhayaharaṃ saṃvibhratīṃ śāśvatīm
bhuktāhāralasatpayodharanatāṃ netratrayollāsinīm
prātaḥ smarāmi bhuvanāṃ surapūjitāṃ raktāmbujasthitām

श्यामाङ्गींशशिशेखरांनिजकरैर्नीतंचरक्तोत्पलम्रत्नाढ्यचषकंगुणंभयहरंसंविभ्रतींशाश्वतीम्भुक्ताहारलसत्पयोधरनतांनेत्रत्रयोल्लासिनीम्प्रातःस्मरामिभुवनांसुरपूजितांरक्ताम्बुजस्थिताम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं भुवना का स्मरण करता हूँ, जो देवों से पूजित हैं और लाल कमल पर विराजमान हैं: श्याम अंगों वाली, चन्द्रशेखरा, अपने हाथों में लाल कमल उठाए, रत्नों से भरा पात्र और भय हरने वाली डोरी धारण करने वाली, मोतियों के हार से दमकते वक्ष से झुकी हुई, तीन नेत्रों से दीप्त।

English sense

At dawn I remember Bhuvanā, worshipped by the gods and seated on a red lotus: dark-limbed, moon-crested, carrying a red lotus in her own hands, the eternal one holding a cup rich with jewels and a cord that takes away fear, bowed by her breasts that shine with a pearl necklace, radiant with three eyes.

पदार्थ · word by word
श्यामाङ्गीं
dark-limbedश्याम अंगों वाली
शशिशेखरां
moon-crestedचन्द्रमा को शिखा पर धारण करने वाली
निजकरैर्नीतं
carried in her own handsअपने हाथों में उठाए
च
andऔर
रक्तोत्पलम्
a red lotusलाल कमल
रत्नाढ्यचषकं
a cup rich with jewelsरत्नों से भरा पात्र
गुणं
a cordडोरी
भयहरं
that takes away fearजो भय हरती है
संविभ्रतीं
holdingधारण करने वाली
शाश्वतीम्
the eternal oneसनातनी
भुक्ताहारलसत्पयोधरनतां
bowed by her breasts that shine with a pearl necklaceमोतियों के हार से दमकते वक्ष से झुकी हुई
नेत्रत्रयोल्लासिनीम्
radiant with three eyesतीन नेत्रों से दीप्त
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
भुवनां
Bhuvanāभुवना का
सुरपूजितां
worshipped by the godsदेवों से पूजित
रक्ताम्बुजस्थिताम्
seated on a red lotusलाल कमल पर विराजमान

Verse 4

उद्यच्चन्द्रसहस्ररश्मिसदृशीं वह्नीन्दुसूर्येक्षणाम्
माध्वीविन्दुविघूर्णितेक्षणयुगां वीणारवत्याकुलाम् ।
मालापुस्तकसिन्धुपात्रकमलं दोर्भिर्वहन्तीं मुदा
प्रातः स्मरामि भुवनेश्वरीं सर्वादिदेवैः सदा स्तुताम् ॥ ४ ॥

udyaccandrasahasraraśmisadṛśīṃ vahnīndusūryekṣaṇām
mādhvīvinduvighūrṇitekṣaṇayugāṃ vīṇāravatyākulām
mālāpustakasindhupātrakamalaṃ dorbhirvahantīṃ mudā
prātaḥ smarāmi bhuvaneśvarīṃ sarvādidevaiḥ sadā stutām

उद्यच्चन्द्रसहस्ररश्मिसदृशींवह्नीन्दुसूर्येक्षणाम्माध्वीविन्दुविघूर्णितेक्षणयुगांवीणारवत्याकुलाम्मालापुस्तकसिन्धुपात्रकमलंदोर्भिर्वहन्तींमुदाप्रातःस्मरामिभुवनेश्वरींसर्वादिदेवैःसदास्तुताम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं भुवनेश्वरी का स्मरण करता हूँ, जिनकी स्तुति सब आदि देव सदा करते हैं: उगते हज़ार चन्द्रमाओं की किरणों जैसी, अग्नि, चन्द्र और सूर्य जिनके नेत्र हैं, मादक पेय की बूँदों से जिनकी दोनों आँखें घूमती हैं, वीणा की ध्वनि में डूबी, जो आनन्द से भुजाओं में माला, पुस्तक, पेय का पात्र और कमल धारण करती हैं।

English sense

At dawn I remember Bhuvaneśvarī, always praised by the foremost of all the gods: like the rays of a thousand rising moons, with fire, moon and sun as her eyes, her two eyes rolling from drops of heady drink, absorbed in the sound of the vīṇā, carrying with joy in her arms a rosary, a book, a cup of drink and a lotus.

पदार्थ · word by word
उद्यच्चन्द्रसहस्ररश्मिसदृशीं
like the rays of a thousand rising moonsउगते हज़ार चन्द्रमाओं की किरणों जैसी
वह्नीन्दुसूर्येक्षणाम्
with fire, moon and sun as her eyesअग्नि, चन्द्र और सूर्य जिनके नेत्र हैं
माध्वीविन्दुविघूर्णितेक्षणयुगां
her two eyes rolling from drops of heady drinkमादक पेय की बूँदों से घूमती दोनों आँखों वाली
वीणारवत्याकुलाम्
absorbed in the sound of the vīṇāवीणा की ध्वनि में डूबी
मालापुस्तकसिन्धुपात्रकमलं
a rosary, a book, a cup of drink and a lotusमाला, पुस्तक, पेय का पात्र और कमल
दोर्भिर्वहन्तीं
carrying in her armsभुजाओं में धारण करने वाली
मुदा
with joyआनन्द से
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
भुवनेश्वरीं
Bhuvaneśvarīभुवनेश्वरी का
सर्वादिदेवैः
by the foremost of all the godsसब आदि देवों से
सदा
alwaysसदा
स्तुताम्
praisedस्तुत

Verse 5

सरोजनयनां चलत्कनककुण्डलां शैशवीं
धनुर्जपवटीकरामुदितसूर्यकोटिप्रभाम् ।
शशाङ्ककृतशेखरां शवशरीरसंस्थां शिवाम्
प्रातः स्मरामि भुवनेश्वरीं शत्रुगतिस्तम्भिनीम् ॥ ५ ॥

sarojanayanāṃ calatkanakakuṇḍalāṃ śaiśavīṃ
dhanurjapavaṭīkarāmuditasūryakoṭiprabhām
śaśāṅkakṛtaśekharāṃ śavaśarīrasaṃsthāṃ śivām
prātaḥ smarāmi bhuvaneśvarīṃ śatrugatistambhinīm

सरोजनयनांचलत्कनककुण्डलांशैशवींधनुर्जपवटीकरामुदितसूर्यकोटिप्रभाम्शशाङ्ककृतशेखरांशवशरीरसंस्थांशिवाम्प्रातःस्मरामिभुवनेश्वरींशत्रुगतिस्तम्भिनीम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं भुवनेश्वरी का स्मरण करता हूँ, जो शत्रुओं की गति रोक देती हैं: कमल जैसे नेत्रों वाली, हिलते सोने के कुण्डलों वाली, कोमल बालिका जैसी, हाथों में धनुष और जपमाला लिए, करोड़ों उगते सूर्यों जैसी प्रभा वाली, शिखा पर चन्द्रमा धारण किए, शव पर बैठी हुई कल्याणी।

English sense

At dawn I remember Bhuvaneśvarī, who stops the movement of enemies: lotus-eyed, with swinging golden earrings, youthful, with a bow and a rosary in her hands, shining like crores of newly risen suns, the moon set on her crest, seated on a corpse, the auspicious one.

पदार्थ · word by word
सरोजनयनां
lotus-eyedकमल जैसे नेत्रों वाली
चलत्कनककुण्डलां
with swinging golden earringsहिलते सोने के कुण्डलों वाली
शैशवीं
youthfulकोमल बालिका जैसी
धनुर्जपवटीकरामुदितसूर्यकोटिप्रभाम्
with a bow and a rosary in her hands, shining like crores of newly risen sunsहाथों में धनुष और जपमाला लिए, करोड़ों उगते सूर्यों जैसी प्रभा वाली
शशाङ्ककृतशेखरां
with the moon set on her crestचन्द्रमा को शिखा बनाए हुई
शवशरीरसंस्थां
seated on a corpseशव के शरीर पर बैठी
शिवाम्
the auspicious oneकल्याणी
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
भुवनेश्वरीं
Bhuvaneśvarīभुवनेश्वरी का
शत्रुगतिस्तम्भिनीम्
who stops the movement of enemiesजो शत्रुओं की गति रोक देती हैं

Verse 6

वीणावादनतत्परां त्रिनयनां त्रैलोक्यरक्षापराम्
माध्वीपानपरायणां शवगतां मन्दस्मितां चिन्मयीम् ।
मायावीजविभूषितां शशिकला चूडां च सत्कुण्डलाम्
प्रातः स्मरामि भुवनेश्वरीं भगवतीं सर्वः संस्तुताम् ॥ ६ ॥

vīṇāvādanatatparāṃ trinayanāṃ trailokyarakṣāparām
mādhvīpānaparāyaṇāṃ śavagatāṃ mandasmitāṃ cinmayīm
māyāvījavibhūṣitāṃ śaśikalā cūḍāṃ ca satkuṇḍalām
prātaḥ smarāmi bhuvaneśvarīṃ bhagavatīṃ sarvaḥ saṃstutām

वीणावादनतत्परांत्रिनयनांत्रैलोक्यरक्षापराम्माध्वीपानपरायणांशवगतांमन्दस्मितांचिन्मयीम्मायावीजविभूषितांशशिकलाचूडांचसत्कुण्डलाम्प्रातःस्मरामिभुवनेश्वरींभगवतींसर्वःसंस्तुताम्
हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल मैं भगवती भुवनेश्वरी का स्मरण करता हूँ, जिनकी सब स्तुति करते हैं: वीणा बजाने में लगी, तीन नेत्रों वाली, तीनों लोकों की रक्षा में तत्पर, मादक पेय पीने में लीन, शव पर विराजमान, मन्द मुस्कान वाली, चेतना से बनी, माया बीज से सजी, शिखा में चन्द्रकला और कानों में सुन्दर कुण्डल वाली।

English sense

At dawn I remember the blessed Bhuvaneśvarī, praised by all: intent on playing the vīṇā, three-eyed, devoted to guarding the three worlds, given to drinking heady drink, seated on a corpse, softly smiling, made of pure awareness, adorned with the Māyā seed, with a crescent of the moon in her crest and fine earrings.

पदार्थ · word by word
वीणावादनतत्परां
intent on playing the vīṇāवीणा बजाने में लगी
त्रिनयनां
three-eyedतीन नेत्रों वाली
त्रैलोक्यरक्षापराम्
devoted to guarding the three worldsतीनों लोकों की रक्षा में तत्पर
माध्वीपानपरायणां
given to drinking heady drinkमादक पेय पीने में लीन
शवगतां
gone to the corpse (seated on it)शव पर विराजमान
मन्दस्मितां
softly smilingमन्द मुस्कान वाली
चिन्मयीम्
made of pure awarenessचेतना से बनी
मायावीजविभूषितां
adorned with the Māyā seedमाया बीज से सजी
शशिकला
crescent of the moonचन्द्रकला
चूडां
crestedशिखा वाली
च
andऔर
सत्कुण्डलाम्
with fine earringsसुन्दर कुण्डलों वाली
प्रातः
at dawnप्रातःकाल
स्मरामि
I rememberमैं स्मरण करता हूँ
भुवनेश्वरीं
Bhuvaneśvarīभुवनेश्वरी का
भगवतीं
the blessed oneभगवती
सर्वः
by allसब के द्वारा
संस्तुताम्
praisedस्तुत
इति श्रीभुवनेश्वरीप्रातःस्मरणं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Mahavidyas महाविद्या One of ten tantric wisdom-goddess forms of the Devi; Kalika is traditionally counted foremost among them.
Bhuvaneshwari भुवनेश्वरी One of the ten Mahavidyas, meditated upon using the Dhyana mantra from Chapter 11 of the Durga Saptashati, together with the Devi Pranava — permissible without formal initiation.
Stotra स्तोत्र A hymn of praise to a deity, recitable without initiation, as distinct from a mantra which is not.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras