Rudrayāmala · as given in the Mantra Mahārṇava

भैरवीस्तोत्रम्

Bhairavi Stotram (Rudrayamala) — A hymn to Bhairavī as the mother of all speech

The hymn begins by admitting that even Brahmā cannot know her subtle form, and so praises the form that can be pictured — bright as a thousand suns, holding book, rosary and the gestures of boon and fearlessness. It then names her as Śambhu, as Viṣṇu, as Brahmā, and as the power behind all speech, and ends with a promise to those who recite it. See also Tripura Bhairavi and Bhairavi.

अथ भैरवीस्तवराजप्रारंभःThe beginning of the Bhairavī hymn

Verse 1

ब्रह्मादयः स्तुतिशतैरपि सूक्ष्मरूपं जानंति नैव जगदादिमनादिमूर्तिम् ॥
तस्माद्वयं कुचनतां नवसमुद्यत्सहस्रदिवाकराभां विद्याक्षसूत्रवरदाभयचिह्नहस्तां नेत्रोत्कुंकुमाभां स्थूलां स्तुमः सकलवाङ्मयमातृभूताम् ॥ १ ॥

brahmādayaḥ stutiśatairapi sūkṣmarūpaṃ jānaṃti naiva jagadādimanādimūrtim
tasmādvayaṃ kucanatāṃ navasamudyatsahasradivākarābhāṃ vidyākṣasūtravaradābhayacihnahastāṃ netrotkuṃkumābhāṃ sthūlāṃ stumaḥ sakalavāṅmayamātṛbhūtām

ब्रह्मादयःस्तुतिशतैः अपिसूक्ष्मरूपम्जानंति न एवजगदादिमनादिमूर्तिम्तस्मात् वयम्कुचनताम्नवसमुद्यत्सहस्रदिवाकराभाम्विद्याक्षसूत्रवरदाभयचिह्नहस्ताम्नेत्रोत्कुंकुमाभाम्स्थूलाम्स्तुमःसकलवाङ्मयमातृभूताम्
हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आदि देवता भी सौ स्तुतियों से उसके सूक्ष्म रूप को नहीं जान पाते, जो जगत् का आदि और अनादि स्वरूप है। इसलिए हम झुककर उसके स्थूल रूप की स्तुति करते हैं — नवोदित सहस्र सूर्यों के समान तेजस्वी, हाथों में पुस्तक, अक्षमाला, वरद और अभय मुद्राएँ धारण किए, केसर-सी आँखों वाली, समस्त वाङ्मय की माता-स्वरूपा।

English sense

Even Brahmā and the other gods, with a hundred hymns, cannot know her subtle form, the beginningless source and image of the world. Therefore we, bowing low, praise her gross form instead — radiant as a thousand new-risen suns, her hands showing the book, the rosary, the boon-granting and fearless gestures, her eyes like saffron, the very mother of all speech.

पदार्थ · word by word
ब्रह्मादयः
Brahmā and the other godsब्रह्मा आदि देवता
स्तुतिशतैः अपि
even with a hundred hymnsसौ स्तुतियों से भी
सूक्ष्मरूपम्
her subtle formसूक्ष्म रूप को
जानंति न एव
cannot knowनहीं जान पाते
जगदादिमनादिमूर्तिम्
the beginningless source and image of the worldजो जगत् का आदि और अनादि स्वरूप है
तस्मात् वयम्
therefore weइसलिए हम
कुचनताम्
bowing lowझुककर
नवसमुद्यत्सहस्रदिवाकराभाम्
radiant as a thousand new-risen sunsनवोदित सहस्र सूर्यों के समान तेजस्वी
विद्याक्षसूत्रवरदाभयचिह्नहस्ताम्
her hands showing the book, the rosary, the boon-granting and fearless gesturesहाथों में पुस्तक, अक्षमाला, वरद और अभय मुद्राएँ धारण किए
नेत्रोत्कुंकुमाभाम्
her eyes like saffronकेसर-सी आँखों वाली
स्थूलाम्
her gross formस्थूल रूप की
स्तुमः
we praiseस्तुति करते हैं
सकलवाङ्मयमातृभूताम्
the very mother of all speechसमस्त वाङ्मय की माता-स्वरूपा

Verse 2

सिंदूरपूररुचिरं कुचभारनम्रां जन्मांतरेषु कृतपुण्यफलैकगम्यम् ॥
नेत्रोत्पलैस्त्रिभिरलंकृतवक्त्रपद्मां त्वां तारहाररुचिरां त्रिपुरे भजामः ॥ २ ॥

siṃdūrapūraruciraṃ kucabhāranamrāṃ janmāṃtareṣu kṛtapuṇyaphalaikagamyam
netrotpalaistribhiralaṃkṛtavaktrapadmāṃ tvāṃ tāraharuciraṃ tripure bhajāmaḥ

सिंदूरपूररुचिराम्कुचभारनम्राम्जन्मांतरेषु कृतपुण्यफलैकगम्यम्नेत्रोत्पलैः त्रिभिःअलंकृतवक्त्रपद्माम्त्वाम्तारहाररुचिराम्त्रिपुरेभजामः
हिन्दी अर्थ

हे त्रिपुरे, हम तुम्हें भजते हैं — सिन्दूर की पूर्णता से सुन्दर, वक्षस्थल के भार से झुकी हुई, अनेक जन्मों के पुण्य के फल से ही प्राप्त होने वाली, तीन कमल-नेत्रों से सुशोभित मुखकमल वाली, मोतियों के हार से सुन्दर।

English sense

O Tripurā, we worship you — lovely with the fullness of vermilion, bowed low by the weight of your breasts, attainable only as the fruit of merit accumulated over many births, your lotus-face adorned with three lotus-eyes, lovely with a necklace of pearls.

पदार्थ · word by word
सिंदूरपूररुचिराम्
lovely with the fullness of vermilionसिन्दूर की पूर्णता से सुन्दर
कुचभारनम्राम्
bowed low by the weight of your breastsवक्षस्थल के भार से झुकी हुई
जन्मांतरेषु कृतपुण्यफलैकगम्यम्
attainable only as the fruit of merit from many birthsअनेक जन्मों के पुण्य के फल से ही प्राप्त होने वाली
नेत्रोत्पलैः त्रिभिः
with three lotus-eyesतीन कमल-नेत्रों से
अलंकृतवक्त्रपद्माम्
whose lotus-face is adornedसुशोभित मुखकमल वाली
त्वाम्
youतुम्हें
तारहाररुचिराम्
lovely with a necklace of pearlsमोतियों के हार से सुन्दर
त्रिपुरे
O Tripurāहे त्रिपुरे
भजामः
we worshipहम भजते हैं

Verse 3

स्थूलां वदंति मुनयः श्रुतयो गृणंति सूक्ष्मां वदंति वचसामन्योन्यभेदकलहाकुलमानसास्ते जानंति किं जडधियस्तवरूपमेव ॥ ३ ॥

sthūlāṃ vadaṃti munayaḥ śrutayo gṛṇaṃti sūkṣmāṃ vadaṃti vacasāmanyonyabhedakalahākulamānasāste jānaṃti kiṃ jaḍadhiyastavarūpameva

स्थूलाम् वदंति मुनयःश्रुतयः गृणंतिसूक्ष्माम्वचसाम्अन्योन्यभेदकलहाकुलमानसाःते जडधियःजानंति किम्तव रूपम् एव
हिन्दी अर्थ

मुनि तुम्हें स्थूल कहते हैं, श्रुतियाँ सूक्ष्म कहती हैं। वचनों के परस्पर भेद के विवाद से व्याकुल-मन वे मन्दबुद्धि तुम्हारे वास्तविक रूप को क्या जान सकते हैं?

English sense

The sages call you gross; the scriptures declare you subtle. Their minds troubled by mutual dispute over the difference of words — what indeed can these dull-witted ones know of your true form?

पदार्थ · word by word
स्थूलाम् वदंति मुनयः
the sages call you grossमुनि तुम्हें स्थूल कहते हैं
श्रुतयः गृणंति
the scriptures declareश्रुतियाँ कहती हैं
सूक्ष्माम्
subtleसूक्ष्म
वचसाम्
of wordsवचनों के
अन्योन्यभेदकलहाकुलमानसाः
their minds troubled by mutual dispute over the differenceपरस्पर भेद के विवाद से व्याकुल-मन
ते जडधियः
those dull-witted onesवे मन्दबुद्धि
जानंति किम्
what can they knowक्या जान सकते हैं
तव रूपम् एव
of your true formतुम्हारे वास्तविक रूप को

Verse 4

चन्द्रवत्संकलितां शरदिंदुशुभ्रां पंचाशदक्षरमयीं हृदि भावयंतीम् ॥
त्वां मूलमाहुरपरे जगतां भवानि मन्यामहे वयमपारकृपांबुराशिम् ॥ ४ ॥

candravatsaṃkalitāṃ śaradiṃduśubhrāṃ paṃcāśadakṣaramayīṃ hṛdi bhāvayaṃtīm
tvāṃ mūlamāhurapare jagatāṃ bhavāni manyāmahe vayamapārakṛpāṃburāśim

चन्द्रवत्संकलिताम्शरदिंदुशुभ्राम्पंचाशदक्षरमयीम्हृदि भावयंतीम्त्वाम् मूलम् आहुःअपरेजगताम्भवानिमन्यामहे वयम्अपारकृपांबुराशिम्
हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा के समान पूर्ण, शरद्-चन्द्र के समान उज्ज्वल, पचास अक्षरों से बनी, हृदय में ध्यान की जाने वाली — हे भवानि, अन्य लोग तुम्हें जगत् का मूल कहते हैं; हम तुम्हें अपार करुणा का सागर मानते हैं।

English sense

Complete as the moon, bright as the autumn moon, consisting of the fifty letters, held in meditation in the heart — others call you the root of all the worlds, O Bhavānī; we think of you as an ocean of boundless compassion.

पदार्थ · word by word
चन्द्रवत्संकलिताम्
complete as the moonचन्द्रमा के समान पूर्ण
शरदिंदुशुभ्राम्
bright as the autumn moonशरद्-चन्द्र के समान उज्ज्वल
पंचाशदक्षरमयीम्
consisting of the fifty lettersपचास अक्षरों से बनी
हृदि भावयंतीम्
held in meditation in the heartहृदय में ध्यान की जाने वाली
त्वाम् मूलम् आहुः
call you the rootतुम्हें मूल कहते हैं
अपरे
othersअन्य लोग
जगताम्
of all the worldsजगत् का
भवानि
O Bhavānīहे भवानि
मन्यामहे वयम्
we thinkहम मानते हैं
अपारकृपांबुराशिम्
an ocean of boundless compassionअपार करुणा का सागर

Verse 5

त्वां पुस्तकं जपवटीममृताम्बुकुम्भं व्याख्यां च हस्तकमलैर्दधतीं त्रिनेत्राम् ॥
शंभुस्त्वमद्रितनयाकलितार्द्धभागो विष्णुस्त्वमेव कमलापरिरब्धदेहः ॥ ५ ॥

tvāṃ pustakaṃ japavaṭīmamṛtāmbukumbhaṃ vyākhyāṃ ca hastakamalairdadhatīṃ trinetrām
śaṃbhustvamadritanayākalitārddhabhāgo viṣṇustvameva kamalāparirabdhadehaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 6

पद्मोद्भवस्त्वमपि वागधिवासभूमिस्तेषां क्रियाश्च जगति त्रिपुरे त्वमेव ॥
आश्रित्य वाग्भवभवांश्चतुरः परादीन् भावानपदेषु विहितान्त्समुदीरयंतीम् ॥ ६ ॥

padmodbhavastvamapi vāgadhivāsabhūmisteṣāṃ kriyāśca jagati tripure tvameva
āśritya vāgbhavabhavāṃścaturaḥ parādīn bhāvānapadeṣu vihitāntsamudīrayaṃtīm

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 7

कंठादिभिश्च करणैः परदेवतां त्वां संविन्मयीं हृदि कदापि न विस्मरामि ॥ ७ ॥

kaṃṭhādibhiśca karaṇaiḥ paradevatāṃ tvāṃ saṃvinmayīṃ hṛdi kadāpi na vismarāmi

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 8

आकुंच्य वायुमवजित्य च वैरिषट्कमालोक्य निश्चलधिया निजनासिकाग्रम् ॥
ध्यायंति मूर्ध्नि कलितेंदुकलावतंसं त्वद्रूपमेव कृतिनस्तरुणार्कमित्रम् ॥ ८ ॥

ākuṃcya vāyumavajitya ca vairiṣaṭkamālokya niścaladhiyā nijanāsikāgram
dhyāyaṃti mūrdhni kalitendukalāvataṃsaṃ tvadrūpameva kṛtinastaruṇārkamitram

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 9

त्वं प्राप्य मन्मथरिपोरपि वामभागं सृष्टिं करोषि जगतामिति वेदवादः ॥
सत्यं तदद्रितनये जगदेकमातर्नो चेदशेषजगतः स्थितिरेव न स्यात् ॥ ९ ॥

tvaṃ prāpya manmathariporapi vāmabhāgaṃ sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāmiti vedavādaḥ
satyaṃ tadadritanaye jagadekamātarno cedaśeṣajagataḥ sthitireva na syāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 10

पूजां विधाय कुसुमैः सुरपादपानां पीठे तवैव कनकाचलगह्वरेषु ॥
गायंति सिद्धवनिताः सह किंनरीभिरास्वादितासवरसारुणनेत्रपद्माः ॥ १० ॥

pūjāṃ vidhāya kusumaiḥ surapādapānāṃ pīṭhe tavaiva kanakācalagahvareṣu
gāyaṃti siddhavanitāḥ saha kiṃnarībhirāsvāditāsavarasāruṇanetrapadmāḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 11

विद्युद्विलासवपुषः श्रियमुद्वहंतीं यातीं खवासभवनाच्छिवराजधानीम् ॥
सौषुम्नवर्त्मकमलानि विकासयंतीं देवीं भजे हृदि परामृतसिक्तगात्राम् ॥ ११ ॥

vidyudvilāsavapuṣaḥ śriyamudvahaṃtīṃ yātīṃ khavāsabhavanācchivarājadhānīm
sauṣumnavartmakamalāni vikāsayaṃtīṃ devīṃ bhaje hṛdi parāmṛtasiktagātrām

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 12

आनंदजन्मभवनं भवनं श्रुतीनां चैतन्यमात्रतनुमेव तवाश्रयामि ॥
ब्रह्मेशविष्णुभिरुपासितपादपद्मां सौभाग्यजन्मवसतिं त्रिपुरे यथावत् ॥ १२ ॥

ānaṃdajanmabhavanaṃ bhavanaṃ śrutīnāṃ caitanyamātratanumeva tavāśrayāmi
brahmeśaviṣṇubhirupāsitapādapadmāṃ saubhāgyajanmavasatiṃ tripure yathāvat

आनंदजन्मभवनम्भवनम् श्रुतीनाम्चैतन्यमात्रतनुम्तव आश्रयामिब्रह्मेशविष्णुभिः उपासितपादपद्माम्सौभाग्यजन्मवसतिम्त्रिपुरेयथावत्
हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हारी शरण लेता हूँ, जो आनन्द का जन्म-स्थान है, श्रुतियों का घर है, जिसकी देह केवल चैतन्य ही है — हे त्रिपुरे, सौभाग्य के जन्म का यथार्थ निवास, जिसके चरण-कमल ब्रह्मा, शिव और विष्णु द्वारा पूजित हैं।

English sense

I take refuge in you, the birthplace of bliss, the very home of the scriptures, whose body is pure consciousness alone — O Tripurā, the true dwelling-place from which good fortune is born, whose lotus feet are worshipped by Brahmā, Śiva, and Viṣṇu.

पदार्थ · word by word
आनंदजन्मभवनम्
the birthplace of blissआनन्द का जन्म-स्थान
भवनम् श्रुतीनाम्
the home of the scripturesश्रुतियों का घर
चैतन्यमात्रतनुम्
whose body is pure consciousness aloneजिसकी देह केवल चैतन्य ही है
तव आश्रयामि
I take refuge in youमैं तुम्हारी शरण लेता हूँ
ब्रह्मेशविष्णुभिः उपासितपादपद्माम्
whose lotus feet are worshipped by Brahmā, Śiva, and Viṣṇuजिसके चरण-कमल ब्रह्मा, शिव और विष्णु द्वारा पूजित हैं
सौभाग्यजन्मवसतिम्
the dwelling-place from which good fortune is bornसौभाग्य के जन्म का निवास
त्रिपुरे
O Tripurāहे त्रिपुरे
यथावत्
trulyयथार्थ

Verse 13

शब्दार्थभावि भवनं सृजतीन्द्ररूपा या तद्धि भर्ति पुनरर्कतनुः खशक्त्या ॥
ब्रह्मात्मिका हरति तत्सकलं युगांते तां शारदां मनसि जातु न विस्मरामि ॥ १३ ॥

śabdārthabhāvi bhavanaṃ sṛjatīndrarūpā yā taddhi bharti punararkatanuḥ khaśaktyā
brahmātmikā harati tatsakalaṃ yugāṃte tāṃ śāradāṃ manasi jātu na vismarāmi

शब्दार्थभावि भवनम्सृजतिइन्द्ररूपायातत् हि भर्तिपुनः अर्कतनुःखशक्त्याब्रह्मात्मिकाहरति तत् सकलम्युगांतेताम् शारदाम्मनसि जातु न विस्मरामि
हिन्दी अर्थ

जो इन्द्र-रूप में शब्द और अर्थ के भवन की सृष्टि करती है; जो सूर्य-देह होकर आकाश-शक्ति से उसे पुनः धारण करती है; और जो ब्रह्म-स्वरूपा होकर युग के अन्त में उस सबका हरण कर लेती है — उस शरद्-सी उज्ज्वल देवी को मैं मन में कभी नहीं भूलता।

English sense

She who, in the form of Indra, creates the world of word and meaning; who, embodied as the sun, then sustains it by her power moving through the sky; and who, as brahman itself, withdraws it all at the end of the age — I never forget in my mind that autumn-bright goddess.

पदार्थ · word by word
शब्दार्थभावि भवनम्
the world of word and meaningशब्द और अर्थ के भवन की
सृजति
createsसृष्टि करती है
इन्द्ररूपा
in the form of Indraइन्द्र-रूप में
या
she whoजो
तत् हि भर्ति
sustains itउसे धारण करती है
पुनः अर्कतनुः
embodied as the sunसूर्य-देह होकर
खशक्त्या
by her power moving through the skyआकाश-शक्ति से
ब्रह्मात्मिका
as brahman itselfब्रह्म-स्वरूपा होकर
हरति तत् सकलम्
withdraws it allउस सबका हरण कर लेती है
युगांते
at the end of the ageयुग के अन्त में
ताम् शारदाम्
that autumn-bright goddessउस शरद्-सी उज्ज्वल देवी को
मनसि जातु न विस्मरामि
I never forget in my mindमन में कभी नहीं भूलता

Verse 14

नारायणीति नरकार्णवतारिणीति गौरीति खेदशमनीति सरस्वतीति ॥
ज्ञानप्रदेति नयनत्रयभूषितेति त्वामद्रिराजतनये बहुधा वदंति ॥ १४ ॥

nārāyaṇīti narakārṇavatāriṇīti gaurīti khedaśamanīti sarasvatīti
jñānapradeti nayanatrayabhūṣiteti tvāmadrirājatanaye bahudhā vadaṃti

नारायणी इतिनरकार्णवतारिणी इतिगौरी इतिखेदशमनी इतिसरस्वती इतिज्ञानप्रदा इतिनयनत्रयभूषिता इतित्वाम् अद्रिराजतनयेबहुधा वदंति
हिन्दी अर्थ

नारायणी कहकर, मनुष्यों को नरक-सागर से तारने वाली कहकर, गौरी कहकर, खेद को शान्त करने वाली कहकर, सरस्वती कहकर, ज्ञान देने वाली कहकर, तीन नेत्रों से सुशोभित कहकर — हे पर्वतराज-पुत्री, लोग तुम्हें अनेक प्रकार से पुकारते हैं।

English sense

As Nārāyaṇī, as she who ferries men across the ocean of hell, as Gaurī, as the calmer of sorrow, as Sarasvatī, as the giver of knowledge, as she adorned with three eyes — O daughter of the mountain-king, they speak of you in many ways.

पदार्थ · word by word
नारायणी इति
as Nārāyaṇīनारायणी कहकर
नरकार्णवतारिणी इति
as she who ferries men across the ocean of hellनरक-सागर से तारने वाली कहकर
गौरी इति
as Gaurīगौरी कहकर
खेदशमनी इति
as the calmer of sorrowखेद को शान्त करने वाली कहकर
सरस्वती इति
as Sarasvatīसरस्वती कहकर
ज्ञानप्रदा इति
as the giver of knowledgeज्ञान देने वाली कहकर
नयनत्रयभूषिता इति
as she adorned with three eyesतीन नेत्रों से सुशोभित कहकर
त्वाम् अद्रिराजतनये
O daughter of the mountain-king, youहे पर्वतराज-पुत्री, तुम्हें
बहुधा वदंति
they speak of in many waysअनेक प्रकार से पुकारते हैं

Verse 15

ये स्तुवंति जगन्मातः श्लोकैर्द्वादशभिः क्रमात् ॥
त्वामनुप्राप्य वाक्सिद्धिं प्राप्नुयुस्ते नराः श्रियम् ॥ १५ ॥

ye stuvaṃti jaganmātaḥ ślokairdvādaśabhiḥ kramāt
tvāmanuprāpya vāksiddhiṃ prāpnuyuste narāḥ śriyam

ये स्तुवंतिजगन्मातःश्लोकैः द्वादशभिःक्रमात्त्वाम् अनुप्राप्यवाक्सिद्धिम्प्राप्नुयुःते नराःश्रियम्
हिन्दी अर्थ

हे जगन्माता, जो पुरुष इन बारह श्लोकों से क्रमपूर्वक तुम्हारी स्तुति करते हैं, वे वाक्-सिद्धि पाकर, तुम्हें प्राप्त करके, श्री (सम्पत्ति) प्राप्त करते हैं।

English sense

O mother of the world, those men who praise you in order with these twelve verses attain the perfection of speech, and, having found you, obtain prosperity.

पदार्थ · word by word
ये स्तुवंति
those who praise youजो स्तुति करते हैं
जगन्मातः
O mother of the worldहे जगन्माता
श्लोकैः द्वादशभिः
with these twelve versesइन बारह श्लोकों से
क्रमात्
in orderक्रमपूर्वक
त्वाम् अनुप्राप्य
having found youतुम्हें प्राप्त करके
वाक्सिद्धिम्
the perfection of speechवाक्-सिद्धि
प्राप्नुयुः
attainपाते हैं
ते नराः
those menवे पुरुष
श्रियम्
prosperityश्री (सम्पत्ति)
इति रुद्रयामले भैरवीस्तोत्रं समाप्तम् ॥

Terms on this page

Tripura Bhairavi त्रिपुर भैरवी A fierce Mahavidya form worshipped by high-level Tantric practitioners.
Bhairavi भैरवी Lord Bhairava's consort — the recipient of one of two paired lemon sacrifices offered alongside Him in the Mahabhairava application ritual.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras