Rudrayāmala · Bālā Tripurasundarī

बालापञ्चाङ्गम्

Bala Panchangam (Rudrayamala) — The hymn that is the fifth limb of the worship of Bālā, told by Bhairava

The fifth of the five limbs of the worship of Tripurasundari as Bālā, told in the Rudrayamala Tantra by Bhairava to the Goddess. After a short opening (the seer is Sadāśiva, the metre paṅkti, the deity Tripurā), a dhyāna verse describes her; the next four verses name the fruit of reciting three of her seed-syllables and of meditating on her in the yantra; the last three say the text is a great secret.

Verse o1

श्रीभैरव उवाच — भैरव बोले Bhairava said

अधुना देवि वक्ष्यामि रहस्यं स्तोत्ररूपकम् ।
येन साधक ईशानि साक्षात् श्रीभैरवायते ॥ १ ॥

adhunā devi vakṣyāmi rahasyaṃ stotrarūpakam
yena sādhaka īśāni sākṣāt śrībhairavāyate

अधुनादेविवक्ष्यामिरहस्यंस्तोत्ररूपकम्येनसाधकईशानिसाक्षात्श्रीभैरवायते
हिन्दी अर्थ

भैरव ने कहा: हे देवी, अब मैं तुम्हें एक गोपनीय रहस्य, स्तोत्र के रूप में, बताऊँगा, जिससे साधक, हे ईशानी, साक्षात् भैरव के समान हो जाता है।

English sense

Bhairava said: Now I will tell you, Goddess, a secret in the form of a hymn, by which the seeker, O queen, becomes Bhairava himself, in front of your eyes.

पदार्थ · word by word
अधुना
nowअब
देवि
Goddessहे देवी
वक्ष्यामि
I will tellमैं बताऊँगा
रहस्यं
secretरहस्य
स्तोत्ररूपकम्
in the form of a hymnस्तोत्र के रूप में
येन
by whichजिससे
साधक
the seekerसाधक
ईशानि
queenहे ईशानी
साक्षात्
in personसाक्षात्
श्रीभैरवायते
becomes like Bhairavaभैरव के समान हो जाता है

Verse o2

अङ्गं त्रिपुरसुन्दर्याः पञ्चमाख्यां महेश्वरि ।
पञ्चमीरूपमानन्दरूपमानन्दवर्धनम् ॥ २ ॥

aṅgaṃ tripurasundaryāḥ pañcamākhyāṃ maheśvari
pañcamīrūpamānandarūpamānandavardhanam

अङ्गंत्रिपुरसुन्दर्याःपञ्चमाख्यांमहेश्वरिपञ्चमीरूपमानन्दरूपमानन्दवर्धनम्
हिन्दी अर्थ

यह त्रिपुरसुन्दरी का एक अंग है, पाँचवाँ कहलाता है, हे महेश्वरी; यह पाँचवें का रूप है, आनन्द-रूप है और आनन्द को बढ़ाने वाला है।

English sense

It is a limb of Tripurasundarī, called the fifth, O great queen: it has the form of the fifth, it is bliss itself and it increases bliss.

पदार्थ · word by word
अङ्गं
limbअंग
त्रिपुरसुन्दर्याः
of Tripurasundarīत्रिपुरसुन्दरी का
पञ्चमाख्यां
called the fifthपाँचवाँ कहलाने वाला
महेश्वरि
great queenहे महेश्वरी
पञ्चमीरूपमानन्दरूपमानन्दवर्धनम्
the form of the fifth, the form of bliss, the increaser of blissपाँचवें का रूप, आनन्द-रूप, आनन्द बढ़ाने वाला

Verse o3

तत्त्वं श्रीत्रिपुरादेव्याः श्यामायाश्च रहस्यकम् ।
स्तोत्रराजः परादेव्याः परमानन्दकारणम् ॥ ३ ॥

tattvaṃ śrītripurādevyāḥ śyāmāyāśca rahasyakam
stotrarājaḥ parādevyāḥ paramānandakāraṇam

तत्त्वंश्रीत्रिपुरादेव्याःश्यामायाश्चरहस्यकम्स्तोत्रराजःपरादेव्याःपरमानन्दकारणम्
हिन्दी अर्थ

यह देवी त्रिपुरा का तत्त्व और श्यामा का रहस्य है, परा देवी के स्तोत्रों का राजा, परम आनन्द का कारण।

English sense

It is the truth of the goddess Tripurā and the secret of Śyāmā, the king of hymns of the supreme Goddess, the cause of the highest bliss.

पदार्थ · word by word
तत्त्वं
the truthतत्त्व
श्रीत्रिपुरादेव्याः
of the goddess Tripurāदेवी त्रिपुरा का
श्यामायाश्च
and of Śyāmāऔर श्यामा का
रहस्यकम्
the secretरहस्य
स्तोत्रराजः
king of hymnsस्तोत्रों का राजा
परादेव्याः
of the supreme Goddessपरा देवी का
परमानन्दकारणम्
the cause of the highest blissपरम आनन्द का कारण

Verse o4

स्तोत्रस्यास्य महादेवि ऋषिः प्रोक्तः सदाशिवः ।
पङ्क्तिश्छन्दः समाख्यातं देवता त्रिपुरा स्मृता ॥ ४ ॥

stotrasyāsya mahādevi ṛṣiḥ proktaḥ sadāśivaḥ
paṅktiśchandaḥ samākhyātaṃ devatā tripurā smṛtā

स्तोत्रस्यास्यमहादेविऋषिःप्रोक्तःसदाशिवःपङ्क्तिश्छन्दःसमाख्यातंदेवतात्रिपुरास्मृता
हिन्दी अर्थ

हे महादेवी, इस स्तोत्र के ऋषि सदाशिव कहे गए हैं, छन्द पंक्ति बताया गया है, और देवता त्रिपुरा मानी गई हैं।

English sense

Of this hymn, great goddess, the seer is said to be Sadāśiva, the metre is called paṅkti, and the deity is held to be Tripurā.

पदार्थ · word by word
स्तोत्रस्यास्य
of this hymnइस स्तोत्र के
महादेवि
great goddessहे महादेवी
ऋषिः
the seerऋषि
प्रोक्तः
saidकहे गए
सदाशिवः
Sadāśivaसदाशिव
पङ्क्तिश्छन्दः
the metre is paṅktiछन्द पंक्ति
समाख्यातं
calledबताया गया
देवता
the deityदेवता
त्रिपुरा
Tripurāत्रिपुरा
स्मृता
is heldमानी गई हैं

ध्यानम्Dhyāna

Verse dh1

सूर्यकोटिसमानाभां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम् ।
रक्तपद्मसमासीनां रक्तवस्त्राद्यलङ्कृताम् ॥
पुस्तकं चाक्षमालां च वरं चाभयमेवच ।
दधतीं च हृदम्भोजे श्रीबालात्रिपुरां भजे

sūryakoṭisamānābhāṃ caturbāhuṃ trilocanām
raktapadmasamāsīnāṃ raktavastrādyalaṅkṛtām
pustakaṃ cākṣamālāṃ ca varaṃ cābhayamevaca
dadhatīṃ ca hṛdambhoje śrībālātripurāṃ bhaje

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 1

वाग्भवं भवमहार्णवप्रोक्तं यो जपेन्मनसि मानवतीनाम् ।
कामेकेलिषु भवेत्स साधकः कामदेव इव वैरिबाधकः ॥ १ ॥

vāgbhavaṃ bhavamahārṇavaproktaṃ yo japenmanasi mānavatīnām
kāmekeliṣu bhavetsa sādhakaḥ kāmadeva iva vairibādhakaḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 2

मदनं मदनाक्षरं जपेद्यो वदनाच्छादनबद्धमौनमुद्रः ।
स भावेद्भवसागरैकपोतो भवरूपो भुवनत्रयेश्वरः स्यात् ॥ २ ॥

madanaṃ madanākṣaraṃ japedyo vadanācchādanabaddhamaunamudraḥ
sa bhāvedbhavasāgaraikapoto bhavarūpo bhuvanatrayeśvaraḥ syāt

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 3

शक्तिबीजमनघं सुधाकरं साधको यदि जपेत् हृदि भक्त्या ।
तस्य देववनिता चरणाब्जौ रञ्जयन्ति मुकुटैर्मणियुक्तैः ॥ ३ ॥

śaktibījamanaghaṃ sudhākaraṃ sādhako yadi japet hṛdi bhaktyā
tasya devavanitā caraṇābjau rañjayanti mukuṭairmaṇiyuktaiḥ

Meaning open with adhikāra · अर्थ अधिकार से

Verse 4

बिन्दुत्रिकोणवसुनागदलाढ्य वेद ।
गेहान्विते परमयन्त्रवरे निषण्णाम् ।
ध्यायन्ति ये परिकरेण समन्वितां त्वां ।
संप्राप्नुवन्ति तव देवि परं पदं तत् ॥ ४ ॥

bindutrikoṇavasunāgadalāḍhya veda
gehānvite paramayantravare niṣaṇṇām
dhyāyanti ye parikareṇa samanvitāṃ tvāṃ
saṃprāpnuvanti tava devi paraṃ padaṃ tat

बिन्दुत्रिकोणवसुनागदलाढ्यवेदगेहान्वितेपरमयन्त्रवरेनिषण्णाम्ध्यायन्तियेपरिकरेणसमन्वितांत्वांसंप्राप्नुवन्तितवदेविपरंपदंतत्
हिन्दी अर्थ

हे देवी, जो लोग बिन्दु, त्रिकोण, आठ कोण और आठ दल से भरे तथा चार द्वारों वाले घर से युक्त उत्तम यन्त्र में बैठी आपका, आपके परिवार सहित, ध्यान करते हैं, वे आपका वह परम पद पाते हैं।

English sense

Those who meditate on you, Goddess, seated in the best of yantras, rich in a point, a triangle, eight, eight petals, and joined with the four-doored house, together with your attendants, reach that supreme state of yours.

पदार्थ · word by word
बिन्दुत्रिकोणवसुनागदलाढ्य
rich in a point, a triangle, eight, eight petalsबिन्दु, त्रिकोण, आठ और आठ दल से भरे
वेद
fourचार
गेहान्विते
joined with the houseघर से युक्त
परमयन्त्रवरे
in the best supreme yantraउत्तम परम यन्त्र में
निषण्णाम्
seatedबैठी हुई
ध्यायन्ति
they meditateध्यान करते हैं
ये
whoजो
परिकरेण
with attendantsपरिवार सहित
समन्वितां
accompaniedसाथ में
त्वां
youआपका
संप्राप्नुवन्ति
they reachपाते हैं
तव
yourआपका
देवि
Goddessहे देवी
परं
supremeपरम
पदं
stateपद
तत्
thatवह

Verse 5

इतीदं परमं गुह्यमङ्गभूतं हि पञ्चमम् ।
देवि त्रिपुरसुन्दर्याः श्रीबालायाः स्तवोत्तमम् ॥ ५ ॥

itīdaṃ paramaṃ guhyamaṅgabhūtaṃ hi pañcamam
devi tripurasundaryāḥ śrībālāyāḥ stavottamam

इतीदंपरमंगुह्यमङ्गभूतंहिपञ्चमम्देवित्रिपुरसुन्दर्याःश्रीबालायाःस्तवोत्तमम्
हिन्दी अर्थ

तो यह परम रहस्य है, पाँचवाँ अंग, हे देवी, त्रिपुरसुन्दरी की श्री बाला का श्रेष्ठ स्तोत्र।

English sense

So this is the highest secret, the fifth limb, Goddess, the best hymn of Śrī Bālā, of Tripurasundarī.

पदार्थ · word by word
इतीदं
thus thisइस प्रकार यह
परमं
highestपरम
गुह्यमङ्गभूतं
secret that is a limbअंग-रूप रहस्य
हि
indeedही
पञ्चमम्
the fifthपाँचवाँ
देवि
Goddessहे देवी
त्रिपुरसुन्दर्याः
of Tripurasundarīत्रिपुरसुन्दरी की
श्रीबालायाः
of Śrī Bālāश्री बाला का
स्तवोत्तमम्
the best hymnश्रेष्ठ स्तोत्र

Verse 6

रहस्यमेतदखिलं न कस्य कथितं मया ।
तव भक्त्या मया ख्यातं न प्रकाश्यं महेश्वरि ॥ ६ ॥

rahasyametadakhilaṃ na kasya kathitaṃ mayā
tava bhaktyā mayā khyātaṃ na prakāśyaṃ maheśvari

रहस्यमेतदखिलंनकस्यकथितंमयातवभक्त्यामयाख्यातंनप्रकाश्यंमहेश्वरि
हिन्दी अर्थ

यह पूरा रहस्य मैंने किसी को नहीं बताया। तुम्हारी भक्ति के कारण मैंने तुम्हें बताया है; हे महेश्वरी, इसे प्रकट नहीं करना चाहिए।

English sense

I have not told this whole secret to anyone. I have told it to you out of your devotion; it is not to be made public, great queen.

पदार्थ · word by word
रहस्यमेतदखिलं
this whole secretयह पूरा रहस्य
न
notनहीं
कस्य
to anyoneकिसी को
कथितं
toldबताया
मया
by meमैंने
तव
yourतुम्हारी
भक्त्या
out of devotionभक्ति के कारण
मया
by meमैंने
ख्यातं
toldबताया
न
notनहीं
प्रकाश्यं
to be made publicप्रकट करने योग्य
महेश्वरि
great queenहे महेश्वरी

Verse 7

इदं पञ्चाङ्गमनिशं बालायाः सारमुत्तमम् ।
गोप्यं गुह्यतरं गुह्यं गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ ७ ॥

idaṃ pañcāṅgamaniśaṃ bālāyāḥ sāramuttamam
gopyaṃ guhyataraṃ guhyaṃ gopanīyaṃ prayatnataḥ

इदंपञ्चाङ्गमनिशंबालायाःसारमुत्तमम्गोप्यंगुह्यतरंगुह्यंगोपनीयंप्रयत्नतः
हिन्दी अर्थ

यह पाँच अंगों वाला पाठ बाला का सर्वश्रेष्ठ सार है; इसे छिपाकर रखना चाहिए, यह गुप्त से भी अधिक गुप्त है, इसे यत्न से सँभालकर रखना चाहिए।

English sense

This five-limbed text is the best essence of Bālā, to be kept hidden, more secret than secret, to be guarded with care.

पदार्थ · word by word
इदं
thisयह
पञ्चाङ्गमनिशं
five-limbed, without a breakपाँच अंगों वाला, बिना रुके
बालायाः
of Bālāबाला का
सारमुत्तमम्
the best essenceसर्वश्रेष्ठ सार
गोप्यं
to be kept hiddenछिपाने योग्य
गुह्यतरं
more secretअधिक गुप्त
गुह्यं
secretगुप्त
गोपनीयं
to be guardedसँभालने योग्य
प्रयत्नतः
with careयत्न से
इति श्रीरुद्रयामले श्रीबालापञ्चाङ्गं सम्पूर्णम् ।

Terms on this page

Shiva शिव One of the principal deities of Hinduism.
Rudrayamala Tantra रुद्रयामल तंत्र A major Tantric scripture cited as the source of several Bhairava and Kali rites, including the Batuk Bhairav Ashtottara Shatanama and the Shree Kalika Kavach.
Shri Vidya श्री विद्या A Tantric tradition centered on the worship of the Goddess as Tripura Sundari via the Shri Yantra — its rituals like Shri Yantra Chakra Pujan are reserved for its own initiates.
Tripurasundari त्रिपुरसुंदरी The Goddess of Sri Vidya, before whom Lord Shiva is said to dance the Tandava in joyous ecstasy — distinct from the Mahavidya Tripura Bhairavi.

Translated and edited by Gaurav Verma under the site's published method. The Sanskrit text is in the public domain. Our transliteration, translation and apparatus are licensed CC BY-SA 4.0 — see /license.

← All stotras